دانشگاه فردوسی مشهد علوم قرآن و حدیث 2008-9120 58 1 2026 08 31 Explaining Theistic Dimensions of Infāq in the Quran through Psychosocial Mechanisms: A Critique of Social Exchange Theory تبیین ابعاد توحیدی انفاق در قرآن با تکیه بر مکانیسم‌های روان‌شناختی-اجتماعی (نقدی بر نظریۀ مبادلۀ اجتماعی) 209 238 48284 10.22067/jquran.2026.97459.1938 FA نعمت الله فیروزی استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران 0000-0001-6692-2479 ریحانه قوی پنجه دانشجوی کارشناسی ارشد گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران 0009-0001-2985-3838 Journal Article 2026 01 17 Infāq (spending money), as a fundamental moral and social act in the holy Quran, not only has tangible external effects but also promises lasting peace. This article aims to explain the psychosocial mechanisms of Infāq on subjective well-being and to critique Social Exchange Theory. The main problem is the inadequacy of rational-exchange frameworks to explain theistic principles of Infāq, which are accompanied by the intention of “ibtiqāʾ wajhillāh” (seeking the pleasure of God) and the promise of peace. The article method consists of qualitative content analysis of the verses, a critique of Social Exchange Theory, and integrating it with positive psychology and neuroscience. According to the results, Quranic Infāq is an intelligent and existential mechanism that is beyond mere financial transfer and enhances well-being through four pathways: 1) Transcendent meaning-making: transformation of the act into worship. 2) Emotional regulation: the reduction of negative emotions and activation of the brain’s reward system. 3) Social capital reinforcement: the generation of trust and solidarity. 4) Personality development and self-purification. The innovation of this study lies in proposing an integrative analytical framework of “Divine-Social Exchange” that overcomes the limitations of classical exchange theory and integrates material, social, psychological and transcendent dimensions of Infāq. The study reveals that the Quranic promise of tranquility is consistent with findings in psychology and neuroscience and can serve as a basis for designing psychotherapeutic interventions and social policymaking. انفاق، به‌عنوان کنشی اخلاقی-اجتماعیِ بنیادین در قرآن کریم، افزون‌بر آثار ملموس بیرونی، وعدۀ آرامشی پایدار را نیز به‎همراه دارد. این پژوهش با هدف تبیین مکانیسم‌های روان‎شناختی-اجتماعی انفاق بر بهزیستی ذهنی و با نقد نظریهٔ مبادلهٔ اجتماعی انجام شده است. مسئلهٔ اصلی پژوهش، ناتوانی چهارچوب‌های عقلانی-مبادله‌ای در تبیین مبانی توحیدیِ انفاق است؛ مبانی‌ای که با نیت «إِبْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ» و وعدهٔ آرامش همراه است. روش پژوهش شامل تحلیل محتوای کیفی آیات، نقد نظریهٔ مبادله و تلفیق آن با روان‎شناسی مثبت‌نگر و علوم اعصاب است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انفاق قرآنی، مکانیسمی هوشمند و وجودی فراتر از انتقال مالی است که از چهار مسیر بهزیستی را محقق می‌سازد: ۱. معنابخشی متعالی: تبدیل کنش به عبادت، ۲. تنظیم هیجانی: کاهش هیجانات منفی و فعال‌سازی سیستم پاداش مغز، ۳. تقویت سرمایهٔ اجتماعی: ایجاد اعتماد و هم‎بستگی؛ ۴. رشد شخصیتی و تزکیهٔ نفس.نوآوری پژوهش، ارائهٔ چهارچوب تحلیلی‌تلفیقی «مبادلهٔ الهی-اجتماعی» است که محدودیت‌های نظریهٔ مبادلهٔ کلاسیک را پوشش داده و ابعاد مادی، اجتماعی، روانی و متعالی انفاق را یکپارچه می‌سازد. این مطالعه نشان می‌دهد وعدهٔ قرآنی آرامش با یافته‌های روان‎شناسی و علوم اعصاب همسویی دارد و می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات روان‌درمانی و سیاست‌گذاری‌های اجتماعی قرار گیرد. https://jquran.um.ac.ir/article_48284_c338a0579fa839b89db052e9db458a48.pdf