علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

شمار پیامبران در قرآن و تحلیل انتقادی آن در منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
2 کارشناس ارشد علوم قرآن دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
چکیده
در قرآن کریم فقط نام 25 پیامبر ذکر شده است، اما در تفاسیر مجامیع حدیثی و دیگر منابع اسلامی، شمار پیامبران را از 23 تا 2225000 آورده‌اند. غالب این آمار‌ها یا سند ندارند یا ازنظرِ سندی ضعیف‌اند و حجیت ندارند. در عین حال، از صدر اسلام تاکنون با استشهاد به آیۀ «وَ لَقَد اَرسَلنا رُسَلاً مِن قَبلِکَ مِنهُم مَن قَصَصنا عَلَیکَ وَ مِنهُم مَن لَم نَقصُص عَلَیکَ» (مؤمن: 78) تضادی میان قرآن و روایات دیده نشده و در عرف مسلمانان شمار پیامبران با رقم 124000 جا افتاده و شهرت یافته است. مسئله این است که آیۀ پیش‌گفته و نیز آیۀ هم‌مضمون آن «وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیک» (نساء: 164) در مقام بیان آن نیستند که نام برخی از انبیا در قرآن آمده و نام برخی نیامده است، بلکه هر دو آیه در مقام بیان این مطلب‌اند که قصۀ بعضی از انبیا همچون نوح(ع) و ابراهیم(ع) در قرآن بیان شده و قصۀ برخی از انبیا چون ذوالکفل(ع) و ادریس(ع) در قرآن نیامده و تقریباً یا تحقیقاً به ذکر نام آن پیامبران اکتفا شده است. خداوند هدایت اقوامی که پیامبری نداشته‌اند را با عقل -پیامبر درونی– و سلسلۀ منذران و هادیان به سامان رسانده است. انبوه‌سازی پیامبران ریشه در فرهنگ یهودیان دارد، زیرا «نبی/نوی» معنایی عام داشته و کاهنان و پیشگویان و مفسرانِ تورات را نیز در برمی‌گرفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

©2023 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

قرآن کریم
کتاب مقدس: عهد عتیق و عهد جدید، لندن: بی‌نا، 1954م.
ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله‌بن‌محمد، المصنف فی الأحادیث و الآثار، به‌تحقیق عبدالله عبسی، ریاض: رشد، 1409ق.
ابن‌اعرابی، احمدبن‌محمد، معجم، عربستان: ابن‌‌جوزی، 1418ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی، الخصال، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه، 1362.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی، کتاب من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413‌ق.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن‌علی، الضعفاء و المتروکون، به‎تحقیق عبدالله قاضی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1406ق.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن‌علی، الموضوعات، به‌تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، مدینه: سلفیه، 1388.
ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن‌علی، لسان المیزان، به‌تحقیق دائرة‌ المعارف نظامی، بیروت: اعلمی، 1406ق.
ابن‌خلدون، عبدالرحمان‌بن‌محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، به‌تحقیق خلیل شحاده، بیروت: دار الفکر، 1408ق.
ابن‌سعد، محمدبن‌سعد، الطبقات الکبرى، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1410ق.
ابن‌شهر آشوب، محمدبن‌علی، مناقب آل ابیطالب، قم: علامه، 1379‌.
ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی، سعد السعود للنفوس منضود، قم: دار الذخائر، بی‌تا.
ابن‌عدیم، عمربن‌احمد، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، به‌تحقیق سهیل زکار، بی‌جا: دار الفکر، بی‌تا.
ابن‌عراق، علی‌بن‌محمد، تنزیه الشریعة المرفوعة عن الأخبار الشنیعة الموضوعة، به‌تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف و عبدالله محمد صدیق غماری، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1399.
ابن‌عساکر، علی‌بن‌حسن، تاریخ دمشق، به‌تحقیق عمروبن‌غرامة عمروی، بی‌جا: دار الفکر، 1415ق.
ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن‌غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به‌تحقیق محمدعبدالسلام عبدالشافی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.
ابن‌غضائری، احمدبن‌حسین، الرجال، به‌تحقیق محمدرضا حسینی، قم: دار الحدیث، 1364.
ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم، المعارف، به‌تحقیق ثروت عکاشة، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1992م.
ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بی‌جا: اشراق، 1419ق.
ابن‌قولویه، جعفربن‌محمد، کامل الزیارات، به‌تحقیق عبدالحسین امینی، نجف: مرتضوی، 1356.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر، تفسیر القرآن العظیم، به‌تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419ق.
ابن‌مبارک، عبدالله‌بن‌مبارک، مسند، به‌تحقیق صبحی بدری سامرائی، ریاض: معارف، 1407ق.
ابن‌مقری، محمدبن‌ابراهیم، المعجم، به‌تحقیق ابی‌عبدالحمن عادل‌بن‌سعد، ریاض: رشد، 1419ق.
ابوحیان، محمدبن‌یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، به‌تحقیق محمدجمیل صدقی، بیروت: دار الفکر، 1420ق.
ابوطالب مکی، محمدبن‌علی، قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید إلى مقام التوحید، به‌تحقیق عاصم ابراهیم کیالی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1426ق.
ابونعیم، احمدبن‌عبدالله، حلیة الأولیاء و طبقة الأصفیاء، مصر: سعادت، 1394.
ابن‌حنبل، احمدبن‌محمد، مسند، به‌تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، رسالت، 1421ق.
ابن‌رستم طبرى، محمدبن‌جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، به‌تحقیق باسم محمد اسدى، قم: دلیل ما، 1427ق.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل، کتاب الضعفاء، به‌تحقیق ابوعبدالله احمدبن‌ابراهیم‌بن‌ابی‌عینین، بی‌جا: ابن‌عباس، 1426ق.
بزاز، محمدبن‌عبدالله، الفوائد؛ الغیلانیات، به‌تحقیق اسعد عبدالهادی حلمی کامل، ریاض: ابن‌جوزی، 1417ق.
بهبودی، محمدباقر، «بازنگری تاریخ انبیا در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش11تا12، پاییز و زمستان1376، صص284تا349.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، به‌تحقیق محمدعبدالرحمن مرعشلی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.
بیهقی، احمدبن‌حسین، سنن الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1424ق.
ترمذی، محمدبن‌عیسی، سنن؛ جامع الکبیر، به‎تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: دار الغرب الإسلامی، 1998م.
تمیمی، ابویعلى احمدبن‌علی، مسند، به‏تحقیق حسین سلیم اسد، دمشق: دار المأمون للتراث، ١٤٠٤ق.
ثعلبی، احمدبن‌محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، جده: دار التفسیر، 1436ق.
جاحظ، عمروبن‌بحر، الحیوان، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1424ق.
جرجانی، عبدالقاهربن‌عبدالرحمن، درج الدرر فی تفسیر الآی و السّوَر، به‌تحقیق ولیدبن‌احمدبن‌صالح حسین و ایاد عبداللطیف قیسی، بریتانیا: مجلة الحکمة، 1429ق.
جرجانی، عبدالله‌بن‌عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418ق.
حافظ مزّی، یوسف‌بن‌عبدالرحمن، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، به‌تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: الرسالة، 1400ق.
حقى برسوى، اسماعیل‌بن‌مصطفی، روح البیان‌، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
خرکوشی، عبدالملک‌بن‌محمد، شرف المصطفى، مکه: دار البشائر الإسلامیة، 1424ق.
خزاز رازى، على‌بن‌محمد، کفایة الأثر فی النص على الأئمة الإثنی عشر، به‌تحقیق عبداللطیف حسینى کوه‎کمرى، قم: بیدار، 1401ق.
خصیبى، حسین‌بن‌حمدان، الهدایة الکبرى، بیروت‌: بلاغ، 1419‌ق.
خویى، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث‌، قم: مرکز نشر آثار شیعه، 1410ق.
دیلمى، حسن‌بن‌محمد، غرر الأخبار، به‌تحقیق اسماعیل ضیغم، قم: دلیل ما، 1427ق.
ذهبی، محمدبن‌احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، دار الغرب الإسلامی، 2003‌م.
ذهبی، محمدبن‌احمد، دیوان الضعفاء و المتروکین و خلق من المجهولین و ثقات فیهم لین، مکه: النهضة الحدیثة، 1387.
ذهبی، محمدبن‌احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، به‌تحقیق علی‌محمد بجاوی، بیروت: دار المعرفه، 1382.
رجبی قدسی، محسن و فهیمه ضیاء قریشی، «نخستین پیامبر خدا: آدم ابوالبشر یا حضرت نوح(ع)»، پژوهشنامۀ تفسیر و زبان قرآن، س10، ش20، شهریور1401، صص95تا116.
زروانی، مجتبی و ابراهیم موسی‌پور، «نبوت در دین‌های یهود و مسیحیت بر اساس کتاب مقدس»، اسلام پژوهی، س1، ش1، پاییز و زمستان 1384، صص21تا50.
سعدی، ابوالحسن علی‌بن‌عبدالله‌بن‌‌جعفر، سؤالات محمدبنعثمانبنابی‌شیبة لعلی‌بنالمدینی، به‌تحقیق موفق‌بن‌عبدالله عبدالقادر، ریاض: معارف، 1404ق.
سمرقندى، نصربن‌محمد، بحر العلوم‌، به‌تحقیق عمر عمروی، بیروت: دار الفکر، 1416ق.
سمعانی، منصوربن‌محمد، تفسیر القرآن، به‌تحقیق یاسربن‌ابراهیم و غنیم‌بن‌عباس، ریاض: دار الوطن، 1418ق.
سیواسى، شهاب‏الدین احمدبن‌محمود، عیون التفاسیر للفضلاء السماسیر، به‏تحقیق بهاءالدین‏ دارتما، بیروت: دار صادر، 1427ق.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، نواهد الأبکار و شوارد الأفکار، عربستان: دانشگاه ام القرى، 1424ق.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، الدر المنثور فى التفسیر بالماثور، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
شاذان قمى، شاذان‌بن‌جبریل، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین علیبنابی‌طالب(ع)، به‌تحقیق على شکرچى، قم: امین‌، 1423ق.
شجری، یحیی‌بن‌حسین، ترتیب الأمالی الخمیسیه، به‌تحقیق محمدحسن اسماعیل، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.
شریف رضی، محمدبن‌حسین، نهج البلاغه، به‌‌تحقیق صبحی صالح، قم: بی‌نا، 1414ق.
شیواپور، حامد و محمد حاج محمدی، «عمومیت ارسال پیامبران از منظر قرآن کریم»، پژوهشنامۀ تفسیر کلامی قرآن، ش1، بهار1395، صص103تا126.
صفار، محمدبن‌حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، قم: آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.
ضبی اسیدی، سیف‌بن‌عمر، الفتنة و وقعة الجمل، به‌تحقیق احمد راتب عرموش، بی‌جا: دار النفائس، 1413ق.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، المعجم الأوسط، به‌تحقیق طارق‌بن‌عوض‌الله و عبدالمحسن حسینی، قاهره: دار الحرمین، 1415ق.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، مسند الشامیین، بیروت: رسالت، 1405ق.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، التفسیر الکبیر؛ تفسیر القرآن العظیم، اردن: دار الکتاب الثقافی، 2008م.
طبرسى، احمدبن‌على، الإحتجاج على اهل اللجاج، به‌تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد: مرتضى‌، 1403ق.
طبرسى، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‌، تهران: ناصر خسرو، 1372.
طوسى، محمدبن‌حسن‌، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
طوسى، محمدبن‌حسن‌، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت: فقه الشیعة، 1411ق.
طیالسی، سلیمان‌بن‌داود، مسند، به‌تحقیق محمدبن‌عبدالمحسن ترکی، مصر: دار هجر، 1419ق.
عیاشى، محمدبن‌مسعود، التفسیر، به‌تحقیق هاشم رسولى، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، 1380.
عینى، بدرالدین، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
قرشی، یحیی‌بن‌علی، مجرد اسماء الرواة عن مالک، به‌تحقیق ابومحمد سالم‌بن‌احمدبن‌عبدالهادی سلفی، بی‌جا: مکتبة الغرباء الأثریة، 1418ق.
قرطبی، محمد‌بن‌احمد، الجامع لأحکام القرآن، به‌تحقیق هشام سمیر بخاری، ریاض: دار عالم ‌الکتب، 1423ق.
قشیری، عبدالکریم‌بن‌هوازن، لطائف الإشارات؛ تفسیر القشیری، به‌تحقیق ابراهیم بسیونی، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، بی‌تا.
قمی، علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر القمی، طیب موسوی جزایری، قم: دار الکتاب، 1404ق.
کرمانی، محمود، غرائب التفسیر و عجائب التأویل، جده: دار القبلة للثقافة الإسلامیة، بیروت: مؤسسۀ علوم القرآن، بی‌تا.
کزبری، عبدالرحمن‌بن‌محمد، انتخاب العوالی و الشیوخ، به‌تحقیق محمدمطیع حافظ، بیروت: دار الفکر، 1414ق.
کشی، محمدبن‌عمر، معرفة الرجال؛ گزیدۀ شیخ طوسی، به‌تحقیق حسن مصطفوى، مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
کفعمى، ابراهیم‌بن‌على عاملى، ‏البلد الأمین و الدرع الحصین‏، بیروت: مؤسسهٔ اعلمی، 1418ق.‏
کلینى، محمدبن‌یعقوب، کافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1407ق.
لسانی فشارکی، محمدعلی و حسین مرادی زنجانی، مطالعات قرآنی در سیرۀ نبوی، تهران: صدوچهارده، 1398.
ماتریدی، محمدبن‌محمد، تفسیر؛ تأویلات اهل السنة، به‌تحقیق باسلوم مجدی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1426ق.
مجلسى، محمدباقربن‌محمدتقی، بحار الأنوار الجامعة لدرر اخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
مروزی، محمدبن‌نصر، تعظیم قدر الصلاة، به‌تحقیق عبدالرحمن عبدالجبار فریوائی، مدینه: الدار، 1406ق.
مفید، محمدبن‌محمد، الإختصاص‌، به‌تحقیق على‌اکبر غفارى و محمود محرمى زرندى، قم: کنگرهٔ هزارهٔ شیخ مفید، 1413ق. ‌
مقاتل‌بن‌سلیمان، تفسیر، به‌تحقیق عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار إحیاء التراث، 1423ق.
مکی‌بن‌حموش، الهدایة إلى بلوغ النهایة، الشارقه: کلیة الشریعة و الدراسات الإسلامیة، 1429ق.
موصلی، احمدبن‌علی، مسند، دمشق: دار المأمون للتراث، 1404ق.
نجاشی، احمدبن‌على‌، رجال، قم: نشر اسلامی، 1365.
نظام‌الاعرج، حسن‌بن‌محمد، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، به‌تحقیق زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1416ق.
نورى طبرسی، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‌، به‌تحقیق مؤسسهٔ آل‌البیت‌، قم: آل‌البیت، 1408ق.
واحدی، علی‌بن‌احمد، التفسیر البسیط، به‌تحقیق لجنة علمیة من الجامعة الإمام محمدبن‌سعود الإسلامیة، بی‌جا: بی‌نا، 1430ق.
 
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 55، شماره 1 - شماره پیاپی 110
بهار و تابستان 1402
تیر 1402
صفحه 69-98

  • تاریخ دریافت 16 مهر 1399
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 12 بهمن 1401