علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

روش علمی در پاسخ به دگراندیشان در حوزه الهی بودن قرآن بر پایه اندیشه شهید صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری رشته تفسیر تطبیقی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قم
2 تفسیر ، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
3 هیئت علمی مدعو دانشگاه علوم و معارف قران کریم قم
چکیده
باور به الهی بودن چیستی و ماهیت وحی، یکی از مباحث مهم دین‌شناسی است. الهی بودن یا بشری بودن الفاظ و محتوای قرآن کریم از روز نخست نزول، مورد هجمه قرار گرفته است و امروز نیز این مسیر توسط دگراندیشان مسلمان و غیر مسلمان ادامه یافته است. شهید صدر از برجسته‌ترین متفکران است که با کمک علم اجمالی و نظریه احتمال توانست یقینی بودن استقراء را به اثبات برساند. نوشتار پیش رو با روش توصیفی تحلیلی به بررسی این روش نوپدید در الهی بودن قرآن پرداخته است و توانست با پیمودن پنج گام «مشاهده حسی و تجربی پدیده‌ها»، «ارائه فرضیه»، «راستی آزمایی فرضیه»، «نتیجه‌گیری غیر یقینی» و «نسبت سنجی و یقینی شدن استقرا» با استفاده از نظریه احتمال و شواهد پنج‌گانه«درس نیاموختگی پیامبر»، «انتخاب بهترین شخصیت برای پیامبری»، «تفاوت قرآن با کلام رسول اکرم»، «عدم اختلاف در قرآن» و «تحدّی»، الهی بودن قرآن را موجه و یقین‌آور ارزیابی نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

©2023 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

قرآن کریم، ترجمهٔ ناصر مکارم شیرازی.
ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن‌غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به‌تحقیق محمد عبدالسلام عبدالشافی، چاپ‌اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1422ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس، معجم مقائیس اللغة، چاپ‌اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان العرب، چاپ‌سوم، بیروت: دار الفکر، 1414ق.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به‌تحقیق محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
ابورغیف، سیدعمار، الأسس المنطقیة للاستقراء فی ضوء الدراسة الدکتور عبدالکریم سروش، چاپ‌اول، قم: مجمع الفکر الإسلامی، 1409ق.
ابوزید، نصرحامد، معنای متن پژوهشی در علوم قرآن، ترجمۀ مرتضی کریمی‌‌نیا، چاپ‌ششم، تهران: طرح نو، 1398.
اشرفی، امیررضا، «الهی‌بودن متن قرآن از منظر علامه طباطبایی و نقش آن در تفسیر المیزان»، قرآن شناخت، س1، ش1، صص 85تا130.
آذر، عادل و منصور مؤمنی، آمار و کاربرد آن در مدیریت، چاپ‌شانزدهم، تهران: سمت، 1389.
آلوسی، محمودبن‌عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، علی عبدالباری عطیه، چاپ‌اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، به‌تحقیق محمدعبدالرحمن مرعشلی، چاپ‌اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، چاپ‌اول، مشهد: آستان قدس رضوی، 1415ق.
جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا تعالی شأنه، به‌تحقیق حمید پارسانیا، چاپ‌پنجم، قم: مرکز نشر اسراء، 1386.
جوادی آملی، عبدالله، قرآن در قرآن، به‌تحقیق محمد محرابی، چاپ‌هشتم، قم: اسراء، 1388.
جواهری، سیدمحمدحسن، «واکاوی ملاک تحدی در قرآن و نقد منطق تنزلی»، پژوهش‌های قرآنی، س21، ش79، 1395، صص110تا135.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد، الصحاح؛ تاج اللغۀ و صحاح العربیة، چاپ‌اول، بیروت: دار العلم، 1410ق.
حسینی، موسی، «وحیانی‌بودن الفاظ قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، س6، ش21و22، 1379، صص 218تا235.
خرمشاهی، بهاءالدین، تفسیر و تفاسیر جدید، چاپ‌اول، تهران: کیهان، 1364.
خسروپناه، عبدالحسین، «منطق استقرا از دیدگاه شهید صدر»، ذهن، ش18، 1383، صص29تا57.
رنجبران، هادی، آمار و احتمال؛ کاربرد آن در مدیریت و حسابداری، چاپ‌بیست‌وششم، تهران: اثبات، 1392.
زرکشی، محمدبن‌بهادر، البرهان فی علوم القرآن، به‌تحقیق علی‌احمد ابی‌الفضل دمیاطی، قاهره: دار الحدیث، 1427ق.
زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ‌سوم، بیروت: دار الکتب العربی، 1407ق.
سروش، عبدالکریم، بسط تجربۀ نبوی، چاپ‌پنجم، تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1378.
سروش، عبدالکریم، تفرّج صنع؛ گفتار‌هایی در اخلاق و صنعت و علم انسانی، چاپ‌سوم، تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1373.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، الاتقان فی علوم القرآن، به‌تحقیق شیخ مصطفی، چاپ‌اول، دمشق: مؤسسة الرسالة، 1429ق.
صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، چاپ‌دوم، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، 1365.
صدر، سیدمحمدباقر، «الأسس المنطقیة للإستقراء»، چاپ‌اول، بیروت: دار الفکر، 1391ق.
صدر، سیدمحمدباقر، موسوعة، چاپ‌دوم، قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، 1434ق.
طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ‌پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ‌سوم، تهران: ناصرخسرو، 1372.
طبری، محمدبن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ‌اول، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع البحرین، چاپ‌سوم، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، 1416ق.
طوسی، محمدبن‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، به‌تحقیق احمدقصیر عاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
فخر رازی، محمدبن‌عمر، مفاتیح الغیب، چاپ‌سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‎احمد، چاپ‌دوم، قم: هجرت، 1410ق.
فضل‌الله، محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، چاپ‌دوم، بیروت: دار الملاک، 1419ق.
فیض کاشانی، محسن، تفسیر الصافی، به‌تحقیق حسین اعلمی، چاپ‌دوم، تهران: صدر، 1415ق.
قمی مشهدی، محمدبن‌محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، به‌تحقیق حسین درگاهی، چاپ‌اول، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1368.
کاشانی، ملافتح‌الله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران: کتاب‌فروشی محمدحسن علمی، 1336.
کاشانی، ملافتح‌الله، زبدة التفاسیر، به‌تحقیق بنیاد معارف اسلامی، چاپ‌اول، قم: بنیاد معارف اسلامی، 1423ق.
کبیر، یحیی، «مقایسۀ آرای شهید صدر و دکتر سروش در مسئلۀ استقراء»، مقالات و بررسی‌ها، س37، ش87، 1387، صص141تا162.
کلانتری، ابراهیم، «وحیانی‌بودن الفاظ قرآن کریم»، بینات، س9، ش35، 1381، صص46تا58.
لاهوتیان، حسن و بهروز محمدی منفرد، «رهاورد‌های نظریۀ توالد ذاتی شهید صدر»، ذهن، س21، ش18، 1399. ، صص35تا46.
مجتهد شبستری، محمد، «خداوند کتاب نازل نکرده است»، مرکز نشر آثار و افکار محمد مجتهد شبستری (http://mohammadmojtahedshabestari.com)، 23/10/1400.
مراغی، احمدمصطفی، تفسیر المراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، چاپ‌دوم، قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394.
مصباح، محمدتقی، تعلیقة علی نهایة الحکمة، چاپ‌اول، قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1393.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ‌اول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1374.
موسوی بجنوردی، محمدکاظم، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ‌اول، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1370.
وجدی، محمدفرید، دائرۀ معارف القرن العشرون، الرابع عشر، العشرین، چاپ‌سوم، بیروت: دار المعرفة، 1971م.
هاشمی، مصطفی، «منشأ الهی‌داشتن الفاظ قرآن کریم»، عقل و دین، س4، ش6، 1391، صص137تا158.
یعقوبی، احمدبن‌اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر: بی‌تا.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 55، شماره 1 - شماره پیاپی 110
بهار و تابستان 1402
تیر 1402
صفحه 141-158

  • تاریخ دریافت 08 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 26 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1402