علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

واکاوی کاربرد آیات قرآنی و احادیث در مقامات حریری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
چکیده
بازتاب الفاظ و مفاهیم آیات قرآن و احادیث به شیوه‌های مختلف همواره زینت‌بخش آثار اهلِ علم و ادب بوده است. این شیوه‌ها از منظر هنری و بلاغی در یک سطح نیستند؛ یعنی پی‌بردن به محتوای ارزشمند آن‌ها، گاه آشکار و گاه پنهان است. دستیابی به مفاهیم آشکار به‌صرف آشنایی ظاهری با آیات و روایات میسّر است، چنان‌که از قدیم فرقۀ ظاهریه به همین شهرت یافته‌اند. لکن دریافت اغراض پنهان از عهدۀ کسانی بر می‌آید که پیش از مهارت در انواع فنون و صناعات ادبی، با علوم و ادبیات قرآن و حدیث اُنس داشته و عمر خود را در پیچ‌وخم این راه سپری کرده‌اند. مقامات حریری ازجمله آثاری است که از این منظر درخور توجه و بررسی است. رواج مفاهیم قرآنی در مقامات، از قرن پنجم به بعد و انس و الفت حریری با متون دینی و توجه وی به نکات اخلاقی اهمیت ویژه‌ای به این واکاوی می‌بخشد. حریری به دو شیوۀ لفظی و معنوی از قرآن کریم تأثیر پذیرفته است. این اثرپذیری در مقامات حریری بیشتر به‌شکل تلمیح، تأثیرِ تطبیقی، تأثیرِ واژگانی در انواعِ وام‌گیری و برایندسازی، تأثیر الهامی‌بنیادی و تأثیر گزارشی صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

©2025 The author(s). This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).

قرآن کریم

آلن، گراهام. بینامتنیت. ترجمهٔ پیام یزدانجو. تهران: مرکز، 1380.
آمدی، عبدالواحدبن‌محمد. غرر الحکم و درر الکلم. به‌تصحیح مصطفی درایتی. قم: مکتب الأعلام الإسلامی، 1366.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌دوم، 1413ق.
ابن‌فهد حلبی، محمودبن‌سلیمان‌.حسن التوسل الی صناعة الترسل. قاهره: چاپخانهٔ الوهبیّة، 1828م.
ترمذی، محمدبن‌عیسی. صحیح الترمذی. به‌تصحیح و تنظیم احمدمحمد شاکر. قاهره: دار الحدیث، 1419ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت(ع)، 1367.
حلبی، علی‌اصغر. تأثیر قرآن و حدیث در ادب فارسی. تهران: اساطیر، چاپ‌چهارم، 1385.
خطیبی، حسین. فن نثر در ادب پارسی. تهران: سخن، 1374.
راستگو، محمد. تجلی قرآن و حدیث در شعر فارسی. تهران: سمت، 1383.
رسمی، سکینه. نوای غیب در پردهٔ راز. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1380.
رضائی حمزه‌کندی، وحید. الشعر العربی و شعراؤه فی آذربیجان. ارومیه: بوتا، 1389.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. الإتقان فی علوم القرآن. به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم. قم: شریف الرضی، 1414ق.
شریف‌ رضی، محمدبن‌حسین. نهج البلاغه. ترجمهٔ محمد دشتی. ناشر: محمد امین، 1395.
شریشی، احمدبن‌عبدالمؤمن‌. شرح مقامات الحریریة. ثلاثة اجزاء. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1998م.
شمس قیس، ‌محمدبن‌قیس. المعجم فی معاییر اشعار العجم. تهران: علم، 1388.
شمیسا، سیروس. فرهنگ تلمیحات. تهران: میترا، 1386.
شمیسا، سیروس. کلیات سبکشناسی. تهران: میترا، 1382.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن.مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: اعلمی، 1415ق.
علیخانی ثانی ابدال‌آبادی، فاطمه، محمد میر. «شیوه‌های کاربرد آیات و احادیث در تاریخ جهانگشای جوینی». متنپژوهی ادبی. س20، ش69(1395): 153-180.  10.22054/LTR.2016.6845
فندی، محمدثابت. دایرة المعارف الإسلامیة. قاهره: بی‌نا، 1944م.
فوکو، میشل. «نقد چیست؟». فصلنامهٔ ارغنون. ترجمهٔ محمدسعید حنایی کاشانی. ش15(1383): 231-258.
قسطلانی، احمدبن‌محمد. المواهب اللدنیّة بالمنح المحمدیّة. بیروت: دار الکتب العلمیة، 2008م.
قیروانی، حسن‌بن‌رشیق. قراضة الذهب فی نقد اشعار العرب. به‌تحقیق بویحیی شاذلی. تونس: الشرکة التونسیة للتوزیع،1972م.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار ائمة الأطهار(ع). بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
محقق، مهدی. تحلیل اشعار ناصر خسرو. تهران: دانشگاه تهران، 1344.
مرتاض، عبدالملک. «فکرة السّرقات الأدبیّة و نظریة التناص». مجلة علامات فی النقد. جده: النّادی الأدبی الثّقافی. (1991م): 69-92.
میبدی، احمدبن‌محمد. کشف الأسرار و عدة الأبرار. تهران: امیرکبیر، چاپ‌پنجم، 1371.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 56، شماره 2 - شماره پیاپی 113
پاییز و زمستان 1403
بهمن 1403
صفحه 167-189

  • تاریخ دریافت 02 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 17 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1403