علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیل دیدگاه تفسیری صدرالمتألهین در ارتباط با آیات 18 سورۀ آل‌عمران و 53 سورۀ فصلت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
دو آیهٔ شریفهٔ «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» و «أَوَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ شَهید» نقش به‌سزایی در تبیین مهم‌ترین مسئلهٔ فلسفی مکتب صدرایی، یعنی اثبات ذات و توحید ذاتی حق‌تعالیٰ از طریق اقامهٔ برهان صدیقین ایفا می‌کنند. براهینی که صدرالمتألهین براساس این دو آیه اقامه کرده است، در واقع نوعی تفسیر فلسفی از آن‌ها به شمار می‌آید. این نوشتار که با روش توصیفی‌تحلیلی و براساس منابع کتابخانه‌ای سامان یافته است، درصددِ تحلیل دیدگاه تفسیری صدرالمتألهین نسبت به آیهٔ 18 سورهٔ آل‌عمران و آیهٔ 53 سورهٔ فصلت است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دیدگاه تفسیری ملاصدرا در خصوص آیهٔ 18 سورهٔ آل‌عمران نقد شده است؛ بااین‌حال، دیدگاه وی دربارهٔ آیهٔ 53 سورهٔ فصلت براساس ظاهر آیه تأیید می‌شود. درنهایت، پس از بررسی و رد اشکالات واردشده بر این دیدگاه و باتوجه‌به قراین لفظی، سیاقی و روایی، پذیرش آن ممکن و درخورِ دفاع ارزیابی شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله. الرسائل. قم: بیدار، 1400ق.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله. الشفاء (منطق). به‌تحقیق سعید زاید و دیگران. قم: مکتبة آیة‌الله المرعشى‏، 1404ق.
ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی. تحف العقول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1404ق.
ابن‌طاووس، سیدرضی‌الدین. اقبال الأعمال. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1390.
اخوان مقدم، زهرا. «معناداریِ بخشی از آیه یا آیات، هم در سیاق و هم خارج از سیاق». مطالعات قرآن و حدیث. ش17 (1394): 127-164. Doi: 10.30497/quran.2016.1786
استرآبادی، رضی‌الدین. شرح الرضی علی الکافیة. قاریونس: جامعة قاریونس، 1398.
جوادی آملی، عبدالله. تفسیر تسنیم. قم: اسراء، 1387.
جوادی آملی، عبدالله. سرچشمهٔ اندیشه. قم: اسراء، 1386.
جوادی آملی، عبدالله. شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی. قم: اسراء، 1393.
خامنه‌ای، سیدمحمد. «زندگی، مکتب و شخصیت صدرالمتالهین؛ ملاصدرا و علم تفسیر». خردنامه. ش59 (بهار1389): 4-11.
دهقان‌پور، علیرضا. «رویکرد فلسفی ملاصدرا به تفسیر قرآن (بحث علم)». معرفت7. ش128 (مرداد1387): 39-51.
راد، علی و دیگران. «سنجش آراء تفسیری فریقین در تبیین متعلق حق و مرادیابی شهید از آیهٔ 53 سورهٔ فصلت». پژوهش‌های تفسیر تطبیقی. ش16 (پاییز و زمستان1401): 32-59.
 Doi: 10.22091/ptt.2022.6712.1946
راستی‌کردار، فاطمه. «شفاعت، مقایسهٔ دیدگاه ابن‌تیمیه در مجموعه فتاوا و ملاصدرا در تفسیر آیةالکرسی». طلوع8. ش28 (تابستان1388): 124-142.
رحمانی، سیدمجتبی. «میزان تأثیر قاعدهٔ التفات در معناسازی تفسیر قرآن». آرایه‌های ادبی قرآن. ش3 (پاییز1403): 137-164.  شناسه ملی: JR_AAQ-1-2_006
سبزواری، مولی هادی، . الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1981م.
سلطان علیشاه، سلطان محمدبن‌حیدر. بیان السعادة. بیروت: الأعلمی، 1408ق.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. اسرار الآیات و انوار البیّنات. تهران: انجمن حکمت و فلسفهٔ اسلامی، 1360.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحاشیة علی الالهیات الشفاء. قم: بیدار، بی‌تا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1981م.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ‌دوم، 1360.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. العرشیة. تهران: مولی، 1361.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. المشاعر. تهران: طهوری، چاپ‌دوم، 1363.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیة. تهران: بنیاد حکمت صدرا، 1387.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. ایقاظ النائمین. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفهٔ ایران، بی‌تا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار، 1366.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. رسالهٔ سه اصل. تهران: دانشگاه علوم معقول و منقول تهران، 1340.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. سه رسالۀ فلسفی. به‌تصحیح و مقدمهٔ سیدجلال‎الدین آشتیانی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1387.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. مفاتیح الغیب. به‌تصحیح محمد خواجوی. تهران: مطالعات فرهنگی، 1363.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
طباطبایی، محمدحسین. نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏، چاپ‌دوازدهم، 1416ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. الصافی. تهران: مکتبة الصدر، 1373.
قرائتی، محسن، تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1388.
لینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1388.
مجلسی، محمدباقر. بحار الانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
مدرسی، سیدمحمدتقی. من هدی القرآن. بیروت: دار القاری، 1429ق.
مصباح یزدی، محمدتقی. معارف قرآن. قم: مؤسسهٔ در راه حق، 1365.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1374.
نکونام، جعفر. «آیات آفاق و انفس در بستر تاریخی». پژوهش‌نامهٔ قرآن و حدیث. ش5 (زمستان1387): 29-46.  
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 9-31

  • تاریخ دریافت 16 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 22 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1404