علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

بررسی تاریخی – روایی ادعای اتصال و زمینه سازی ظهورِ موعود آخرالزمان در منابع فریقین و اعتبار سنجی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران و مربی دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی
چکیده
باور به مهدویت و ادعای ارتباط با مهدی موعود(عج) ازجمله زمینه­های توجیه مشروعیت در برخی جریان­های سیاسی بوده است. در این میان می­توان به ادعاهای تاریخی و هم­چنین احادیثی چند در منابع روایی برخورد که حکایت از حکومت و دولتی دارند که با مقدمه­چینی خاص، زمینه­ساز ظهور مهدی موعود(عج) است و در واقع دولت آنان متصل به دولت مهدوی خواهد بود. این اتصال و مقدمه‌چینی ظهور برای این دولت­ها مشروعیت­زا بوده و از آن به‌عنوان فضیلتی خاص برای خویش یاد کرده­اند و به نوعی به دنبال القای حس برتری خویش بر سایر رقبا بوده­اند. آنچه جای سؤال و بحث دارد سنجش میزان اعتبار روایاتی است که در این زمینه در منابع فریقین نقل شده است. برای پاسخ به پرسش مطرح شده، با استفاده از روش تحلیل محتوا ، نخست به سیر تاریخی ادعاها پیرامون دولت متصله پرداخته می­شود و در ادامه روایاتی پیرامون بحث از منابع فریقین برشمرده شده و به نقد و بررسی متنی و سندی آنان پرداخته خواهد شد. بررسی روایات مختلف نشان می­دهد که برخی از احادیث این بحث مشکل جدی سندی دارد. البته در این میان حدیثی که در کتاب الغیبه نعمانی ذکر شده است تا حدی قابلیت استناد دارد در نتیجه می­توان به آن استناد کرد. بر اساس این حدیث می­توان جریان متصل به حکومت مهدوی را جریانی مشرقی دانست که کشته­شدگان آن شهید محسوب می­شوند و در نهایت با جدیت مقدمات ظهور مهدی موعود را فراهم آورده و امکانات خویش را در اختیار قیام مهدوی قرار می­دهند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن اثیر، عزالدین. الکامل فی التاریخ. بیروت: دار الکتاب العربی، 1417ق.
ابن سعد، ابوعبدالله محمد. الطبقات الکبرى. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1410ق.
ابن­ابی­حاتم، عبدالرحمن. الجرح و التعدیل. حیدرآباد دکن: مجلس دائرة‌المعارف العثمانیة، 1271ق.
ابن­ابی­شیبه، ابوبکر. مسند ابن أبی شیبة. ریاض: دار الوطن، 1997م.
ابن­ابی­عاصم، ابوبکر. کتاب السنة. بی­جا: المکتب الإسلامی، 1400ق.
ابن­جوزی، عبدالرحمن بن علی. الضعفاء و المتروکون. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1406ق.
ابن­جوزی، عبدالرحمن بن علی. الموضوعات. مدینه النبی: المکتبة السلفیة، 1386ق.
ابن­حجر، احمد بن علی. تهذیب التهذیب. هند: مطبعة دائرة‌المعارف النظامیة، 1326ق.
ابن­حجر، احمد بن علی. لسان المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی، 1390ق.
ابن­حجر، احمد بن علی، تقریب التهذیب، سوریه، دارالرشید، 1406ق.
ابن­حماد، نعیم بن حماد. کتاب الفتن. قاهره: مکتبة التوحید، 1412ق.
ابن­عدی، ابو احمد. الکامل فی ضعفاء الرجال. بیروت: الکتب العلمیة، 1418ق.
ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر. البدایة و النهایة. بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 1408ق.
ابن­ماجة، محمد بن یزید. سنن ابن ماجه. مصر: دار إحیاء الکتب العربیة، بی­تا.
اربلی، علی بن عیسی. کشف الغمة فی معرفة الأئمة. تبریز: بنی‌هاشمی، 1381ق.
اسکندرمنشی، محمد یوسف. تاریخ عالم آرای عباسی. تهران: دار الطباعة آقا سید مرتضی، 1314ق.
امینی، ابراهیم. فتوحات شاهی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383ش.
الابانی، محمدناصر الدین. سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة. ریاض: دارالمعارف، 1412ق.
 بحرانى، سید هاشم بن سلیمان. حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار علیهم‌السلام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
بخاری، محمد بن اسماعیل. کتاب الضعفاء. بی­جا: مکتبه ابن عباس، 1426ق.
برقانی، ابوبکر احمد بن محمد. سؤالات البرقانی للدارقطنی. لاهور: کتابخانه جمیلی، 1404ق.
بزار، ابوبکر احمد بن عمرو. مسند البزار. المدینه المنوره: مکتبه العلوم و الحکم، 1988م.
بستوی، عبدالعلیم عبدالعظیم. الموسوعه فی احادیث المهدی الضعیفه و الموضوعه. بیروت: دار ابن حزم، 1420ق.
بُستی، محمد بن حبان. الثقات. حیدرآباد دکن: دائرة‌المعارف العثمانیة، 1393ق.
بُستی، محمد بن حبان. المجروحین. حلب: دارالوعی، 1396ق.
تاورنیه، ژان باتیست. سفرنامه تارونیه. ترجمه ابوتراب نوری، اصفهان: کتابفروشی تأیید، 1336ش.
جنابدی، میرزا بیگ بن حسن. روضة الصفویة. تهران: مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات محمود افشار یزدی، 1378ش.
جوزجانی، ابواسحاق. أحوال الرجال. فیصل‌آباد پاکستان: حدیث آکادمی، بی­تا.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. المستدرک على الصحیحین. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1411ق.
حسینی استرآبادی، سید حسین بن مرتضی. تاریخ سلطانی. تهران: انتشارات علمی، 1366ش.
حلی، حسن بن علی بن داود. الرجال. تهران: دانشگاه تهران، 1342ش.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. تاریخ بغداد. بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1422ق.
خواجگی اصفهانی، محمد معصوم. خلاصه السیر. تهران: علمی، 1368ش.
 خواندمیر، غیاث‌الدین. تاریخ حبیب السیر. تهران: خیام، 1380ش.
دارقطنی، علی بن عمر. الضعفاء و المتروکون. مدینه منوره: مجلة الجامعة الإسلامیة، 1403ق.
دارقطنی، علی بن عمر. العلل الواردة فی الأحادیث النبویه. الدمام: دار ابن الجوزی، 1427ق.
دارقطنی، علی بن عمر. سنن الدارقطنی. بیروت: مؤسسة الرسالة، 1424ق.
دانی، عثمان بن سعید. السنن الوارده فی الفتن. ریاض: دار العاصمة، 1416ق.
ذهبی، شمس الدین. المغنی فی الضعفاء. بی­جا: مکتبه الشامله، بی­تا.
ذهبی، شمس الدین. سیر أعلام النبلاء. قاهره: دار الحدیث، 1427ق.
ذهبی، شمس الدین. میزان الاعتدال. بیروت: دار المعرفة، 1382ق.
رستم‌الحکماء، محمد هاشم. رستم التواریخ. تهران: دنیاى کتاب، 1382ش.‌
سیوطی، جلال‌الدین. اللآلىء المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1417ق.
شاردن، ژان. سیاحتنامه شاردن. ترجمۀ محمد عباسی، تهران: امیرکبیر، 1335ش.
شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‏. إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات‏. بیروت: اعلمی، 1425ق.
 طبرانی، سلیمان بن احمد. المعجم الأوسط. قاهره: دار الحرمین، بی­تا.
طبرى آملى، محمد بن جریر‏. دلائل الإمامة. قم: بعثت، 1413ق.
 عالم آرای شاه اسماعیل. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349ش.
عالم آرای صفوی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1350ش.
 عبدی ­بیگ، خواجه زین‌العابدین علی. تکمله الاخبار. تهران: نشر نی، 1369ش.
عجلی، ابوالحسن. تاریخ الثقات. بی­جا: دار الباز، 1405ق.
عقیلی، محمد بن عمرو. الضعفاء الکبیر. بیروت: دار المکتبة العلمیة، 1404ق.
علامه حلى، حسن بن یوسف. رجال العلامة الحلی. نجف: دار الذخائر، 1411ق.
غفاری­قزوینی، قاضی احمد. تاریخ جهان‌آرا. تهران: کتابفروشی حافظ، 1343ش.
فراهیدی، خلیل بن احمد. کتاب العین. قم: هجرت، 1409ق.‏
قاضی نعمان، ابن حیون.  افتتاح الدعوه. تونس: الشرکه التونسیه التوزیع، بی­تا.
قاضی نعمان، ابن حیون. شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار. قم: جامعه مدرسین، 1409ق.
کنانی، ابی­الحسن. تنزیه الشریعة المرفوعة عن الأخبار الشنیعة الموضوعة. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1399ق.
کشى، محمد بن عمر. رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
متقی­هندی، علی بن حسام‌الدین. کنز العمال. بیروت: الرساله، 1401ق.
مجلسی، محمدباقر. بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، 1403ق.
مجلسی، محمدباقر. کتاب رجعت. به‌تحقیق سید حسن موسوی، تهران: دلیل ما، 1390ش.
مجلسی، محمدتقی. لوامع صاحبقرانى. قم: اسماعیلیان‏، 1414ق.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن. تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. بیروت: مؤسسة الرسالة، 1400ق.
­­­­­­­­­­مصباح یزدی، محمد تقی. نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی(ره)، 1396ش.
مقدسی شافعی، یوسف بن یحیی. عقد الدرر فی أخبار المنتظر. الزرقاء الاردن: مکتبة المنار،1410ق.
 منشی­قزوینی، بوداق. جواهر الاخبار. تهران: میراث مکتوب، 1378ش.
 منشی­قمی، احمد بن حسین. خلاصة التواریخ. تهران: دانشگاه تهران مؤسسه انتشارات و چاپ، 1383ش.
 ناجی، محمد یوسف. رساله در پادشاهی صفوی. تهران: مجلس شورای اسلامی کتابخانه، موزه و مرکز اسناد، 1387ش.
نجاشی، احمد بن على‏. رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی‏، 1365ش‏.
نسائی، احمد بن شعیب. الضعفاء و المتروکون. حلب: دار الوعی، 1396ق.
نعمانی، ابن أبی زینب. الغیبه. به‌تحقیق علی‌اکبر غفارى، تهران: نشر صدوق، 1397ق.
واله اصفهانی، محمد یوسف. خُلد بَرین. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1372ش. 
هیثمی، علی بن ابی بکر. مجمع الزوائد و منبع الفوائد. قاهره: القدسی، 1414ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 125-154

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 18 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 03 شهریور 1404