علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

بررسی فضای صدور و دلالت روایات نزول قرآن بر یک حرف و ارزیابی استناد به آن‌ها در نفی قرائات مختلف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
یکی از عوامل مهم در فهم احادیث، به‌ویژه احادیث شیعه، شناخت زمینه‌های صدور آن‌ها است. روایات شیعه در فضایی صادر شده‌اند که فرهنگ و باورهای اکثریت اهل سنت بر آن حاکم بوده است. احادیث نزول قرآن بر یک حرف، ازجمله روایاتی هستند که در منابع شیعه نقل شده‌اند و تفسیر آن‌ها نقش مهمی در ارزیابی مسئله قرائات مختلف قرآن دارد. این تحقیق در پی پاسخ به این پرسش است که زمینه صدور این روایات چگونه بوده است؛ این‌که این روایات درصدد نفی قرائات مختلف‌اند یا در واکنش به تفسیری نادرست از روایات «سبعة  احرف» صادر شده‌اند؟ پژوهش حاضر، با روش توصیفی ـ ‌تحلیلی، به بررسی اسناد روایات، زمینه‌های صدور آن‌ها و ارزیابی میزان اعتبار استناد به این روایات در نفی قرائات مختلف پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روایات نزول قرآن بر یک حرف، در واکنش به دیدگاه رایج میان فقها و محدثان اهل سنت در قرن دوم هجری صادر شده‌اند؛ دیدگاهی که، با استناد به روایات سبعة  احرف، جایگزینی الفاظ قرآن با مترادف‌های آن را در هنگام قرائت مجاز می‌شمرد. بر این اساس، به نظر می‌رسد این روایات در صدد نفی مطلقِ قرائات مختلف نیستند و استناد به آن‌ها برای انکار کاملِ اختلاف قرائات، قابل پذیرش به نظر نمی‌رسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. الإعتقادات. قم: کنگره شیخ مفید، 1414ق.
ابن جنی، عثمان بن جنی. المحتسب فی تبیین وجوه الشواذ القراءات و الایضاح عنها. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دارالمعرفة، 1379ق.
ابن حزم، علی بن احمد. الإحکام فی أصول الأحکام. بیروت: دار الآفاق الجدیدة، بی‌تا.
ابن داود حلی، حسن بن علی. الرجال. تهران: دانشگاه تهران، 1342ش.
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله. التمهید لما فی الموطأ من المعانی و الأسانید. رباط: وزارة عموم الأوقاف و الشؤون الإسلامیة، 1387ق.
ابن غضائری، احمد بن یوسف. الرجال لابن غضائری. قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1380ش.
ابن مجاهد، احمد بن موسی. السبعة فی القراءات. مصر: دار المعارف، 1400ق.
ابن منذر، محمد بن ابراهیم. الأوسط فی السنن و الإجماع و الاختلاف. ریاض: دار طیبة، 1405ق.
ابن وهب، عبدالله بن وهب. تفسیر القرآن من الجامع لابن وهب. بی‌جا: دار الغرب الإسلامی، 2003م.
ابن حنبل، احمد بن محمد. مسند الإمام أحمد بن حنبل. بیروت: مؤسسة الرسالة، 1421ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. فتح الباری بشرح البخاری. مصر: المکتبة السلفیة، 1380-1390ق.
ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد. المصنف فی الأحادیث و الآثار. بیروت: دارالتاج، 1409ق.
ابوشامه، عبدالرحمن بن اسماعیل. المرشد الوجیز إلى علوم تتعلق بالکتاب العزیز. بیروت: دار صادر، 1395ق.
ابویعلی، احمد بن علی. مسند ابی یعلى الموصلی. قاهره: دارالحدیث، 1434ق.
اعرابی، غلامحسین. «نظریه‌ای جدید درباره نزول قرآن بر هفت حرف». پژوهش‌نامه قرآن و حدیث. دوره ۹، ش ۹ (پاییز و زمستان ۱۳۹۰): ۴۳-۵۶.
بحرانی، یوسف بن احمد. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، بی‌تا.
بدر العینی، محمود بن احمد. البنایة شرح الهدایة. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1420ق.
بیهقی، احمد بن حسین. السنن الصغیر. کراچی: جامعة الدراسات الإسلامیة، 1410ق.
بیهقی، احمد بن حسین. المدخل إلى علم السنن. بیروت، دار المنهاج للنشر و التوزیع، 1437ق.
تبریزی، میرزا جواد. منهاج الصالحین. قم: مدین، 1426ق.
تنکابنی، سید محمد. إیضاح الفرائد. تهران: مطبعة الإسلامیة (اخوان کتابچی)، 1385ق.
جزری، محمد بن محمد. غایة النهایة فی طبقات القراء. بی‌جا: مکتبة ابن تیمیة، 1351ش.
جدیع العنزی، عبد الله بن یوسف. المقدمات الأساسیة فی علوم القرآن. لیدز - بریطانیا: مرکز البحوث الإسلامیة، ١٤٢٢ق.
حائری یزدی، عبدالکریم. الصلوة. قم: مطبعه علمی، 1353ق.
حر عاملی، محمد بن حسن. تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.
حکیم، سید محمد سعید. منهاج الصالحین. بیروت: دار الصفوة، 1415ق.
حلی، حسن بن یوسف. منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، 1412ق.
خویی، سید ابوالقاسم. البیان فی تفسیر القرآن. بی‌جا: دار الزهراء، بی‌تا.
خویی، سید ابوالقاسم. کتاب الصلاة. قم: دار الهادی للمطبوعات، 1410ق. 
خویی، سید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بی‌جا: بی‌نا، 1372ش.
ذهبی، محمد بن أحمد. سیر أعلام النبلاء. قاهره: دار الحدیث، 1427ق.
رشید رضا، محمد. تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). بی‌جا: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990م.
زرقانی، محمد عبدالعظیم. مناهل العرفان فی علوم القرآن. بی‌جا:  مطبعة عیسى البابی الحلبی و شرکاه، بی‌تا.
سبحانی تبریزی، جعفر. إرشاد العقول إلى مباحث الأصول. قم: موسسه امام صادق ( ع )، 1424ق.
سبحانی تبریزی، جعفر. تاریخ الفقه الإسلامی و أدواره. بیروت: دار الأضواء، 1419ق. 
سبحانی تبریزی، جعفر. کلیات فی علم الرجال. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1369ش.
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن. فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی. بی‌جا: مکتبة السنة، 1424ق.
سیاری، ابوعبدالله احمد بن محمد. کتاب القراءات أو التنزیل و التحریف. لندن: دار بریل للنشر، 2009م.
سیستانی، سید علی. منهاج الصالحین. قم: دفتر آیت‌الله العظمی سید سیستانی، 1414ق.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. المقاصد العلیة فی شرح الرسالة الألفیة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، 1420ق.
شوشتری، محمد تقی. قاموس الرجال. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1410ق.
شیخ بهایی، محمد بن حسین. مفتاح الفلاح. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1415ق.
شرقاوی، عمرو. الدلیل إلى القرآن (سؤال و جواب). قاهرة: العصریة للنشر و التوزیع، ١٤٤٤ق.
صاحب جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی ثوبه الجدید. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، 1421ق.
صدر، سید حسن. نهایة الدرایة. قم: نشر المشعر، بی‌تا.
صفوی، خلیل بن ایبک. الوافی بالوفیات. بیروت، دار إحیاء التراث، 1420ق.
طباطبایی، محمد کاظم. مدارک فقه أهل السنة على نهج وسائل الشیعة. قم: موسسه دارالحدیث العلمیة و الثقافیة مرکز الطباعة و النشر، 1391ش.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار العلوم للتحقیق و الطامة النشر و التوزیة، 1426ق.
طبری، محمد بن جریر. جامع البیان عن تأویل آی القرآن. قاهره: دار هجر للطباعة و النشر و التوزیع و الإعلان، 1422ق.
طنطاوی، علی. ذکریات. جدة: دار المنارة للنشر و التوزیع، 1427ق. 
طوسی، محمد بن حسن‌. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: احیاء التراث العربی، بی‌تا.
طوسی، محمد بن حسن‌. فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبه المحقق الطباطبایی، 1420ش.
عاملی، جعفر مرتضی. حقایق هامة حول القرآن الکریم. بیروت: دار الصفوة، 1992م. 
عسکری، سید مرتضی. القرآن الکریم و روایات المدرستین. بی‌جا:  المجمع العلمی الإسلامی، 1416ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف. رجال العلامه الحلی. قم: الشریف الرضی، 1402ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف. منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، 1412ق.
عیاشی، محمد بن مسعود. تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیة، 1380ق.
فخر رازی، محمد بن عمر. مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی. الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه السلام، 1406ق.
قرطبی، محمد بن أحمد. الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دار الکتب المصریة، 1384ق.
قطب راوندی، سعید بن هبةالله. فقه القرآن. بی‌جا: مکتبة آیة الله العظمى المرعشی، بی‌تا.
کشی، محمد بن عمر. اختیار معرفة الرجال. قم: موسسه آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1404ق.
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. قم: دار الحدیث للطباعة و النشر، 1430ق.
مازندرانی حائری، محمد بن إسماعیل. منتهی المقال فی احوال الرجال. قم: مؤسسة آل‌ البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، 1416ق.
ماوردی، علی بن محمد. النکت و العیون. بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
مامقانی، عبدالله. تنقیح المقال فی علم الرجال. نجف اشرف: مطبعة المرتضویه، بی‌تا.
مجلسی، محمد باقر. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403.
مجلسی، محمد باقر. مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1404ق. 
مجلسی، محمد تقی. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور، 1406ق. 
مجلسی، محمد تقی. لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1414ق.
مجموعة من المؤلفین. الموسوعة الفقهیة. کویت: وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة، ۱۴۱۴ق.
معرفت، محمد هادی. التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1428ق.
مفلح القضاه، محمد احمد، شکری، احمد خالد، منصور، محمد خالد. مقدمات فی علم القرائات. عمان: عمار، ١٤٢٢ق.
مفیدی یزدی، حسین. «تعدد قرائات». سامانه المباحثhttps: //almabahes. bahjat. ir/. 1400-1402ش.
مقریزی، احمد بن علی. إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1420ق.
مؤدب، سید رضا. نزول قرآن و رؤیای هفت حرف. بی‌جا: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1378ش.
نجاشی، احمد بن علی. رجال النجاشی. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1365ش.
نوری، حسین بن محمدتقی. مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسة آل‌ البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، 1408. 
همدانی، رضا بن محمدهادی. مصباح الفقیه. تهران: انتشارات مکتبة النجاح، بی‌تا.
وحید خراسانی، حسین. منهاج الصالحین. بی‌جا: مدرسة الإمام باقر العلوم (علیه‌السلام)، بی‌تا.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 41-66

  • تاریخ دریافت 22 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 25 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 11 آبان 1404