علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

نگاهی دوباره به مسئله سد ذوالقرنین از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
موضوع سد ذوالقرنین و سرانجام آن، از مباحث مورد توجه در مطالعات تفسیری و قرآن‌پژوهی، از دیرباز محل تأمل و مناقشه مفسران و محققان بوده است. این داستان که در آیات ۸۳ تا ۹۹ سوره کهف مطرح شده، ناظر به سه سفر ذوالقرنین است که وی در سفر سوم به ساخت سدی با ویژگی­هایی منحصربه­فرد مبادرت می‌ورزد. ویژگی‌های توصیفی این سد در آیات قرآن، زمینه‌ساز نظریه‌پردازی‌های متعدد و تلاش برای تعیین موقعیت جغرافیایی آن در طول تاریخ شده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های قرآن­پژوهان درباره این آیات را دسته­بندی کرده، با بررسی و نقد آن­ها، به تبیین قرائتی مستند و مبتنی بر سیاق متن پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که توجه نداشتن به انفصال آیه ۹۹ از سیاق پیشین، منجر به این برداشت شده است که سد ذوالقرنین تا قیامت باقی خواهد ماند و در این میان، آیه 96 سوره انبیاء نیز به‌عنوان موید این برداشت ذکر شده است. این درحالی است که تحلیل ساختاری سوره کهف و بررسی سیاق‌های هفت‌گانه آن آشکار می‌سازد که آیه ۹۹ در آغاز سیاقی مستقل قرار داشته، از امتداد داستان ذوالقرنین منفک است. بدین‌ترتیب، قرآن کریم به تصریح سرانجام سد ذوالقرنین نپرداخته، در این باره سکوت کرده است و استنتاج استمرار آن تا قیامت مبتنی بر قرائتی نادرست از بافت متن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1412ق.
ابن خردادبه، عبیدالله بن عبدالله. المسالک و الممالک. لیدن: مطبعة بریل، 1889 م.
ابن عاشور، محمدطاهر. تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
ابن عربی، محمد بن عبدالله‏. احکام القرآن( ابن عربى). بیروت: دار الجیل، 1408ق.
ابن عطیه، عبد الحق بن غالب‏. المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمی، 1422ق.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. تفسیر القرآن العظیم( ابن کثیر). بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون‏، 1419ق.
ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على‏. زاد المسیر فى علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی، 1422ق.
ابو الکلام آزاد، محیی الدین. کوروش کبیر. ترجمه باستانی پاریزی. تهران: انتشارات کوروش، 1342ش.
ابو حیان، محمد بن یوسف. ‏البحر المحیط فى التفسیر. بیروت: دارالفکر، 1420.
ابو زهره، محمد. زهرة التفاسیر. بیروت: دارالفکر، بی­تا.
ابوالسعود، محمد بن محمد. تفسیر ابى السعود( ارشاد العقل السلیم الى مزایا القرآن الکریم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1983م‏.
اعقم آنسی، أحمد علی. تفسیر الأعقم. یمن: دار الحکمة الیمانیة، بی­تا.
آب سواران. حسن. «نگاه نو به ماهیت یأجوج و مأجوج و سد ذوالقرنین». نشریه پژوهش­های قرآنی. شماره 4 (زمستان 1395( : 122-141.
آلوسى، محمود بن عبدالله. ‏روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏. بیروت: دارالکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)‏، 1415ق.
بحرانی، هاشم بن سلیمان‏. البرهان فی تفسیر القرآن. قم: موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، 1415ق‏.
بروجردی، مصطفی. تفسیر شمس. قم: موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، 1397ش.
بغوى، حسین بن مسعود. تفسیر البغوى المسمى معالم التنزیل‏. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق‏.
بقاعى، ابراهیم بن عمر. نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏، ‏1427ق‏.
بلاغى، عبدالحجه‏.حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر. قم: حکمت، 1386ق.
بی­آزار شیرازی. «بررسی آراء درباره ذوالقرنین». نشریه علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س). شماره 26 و 27 (تابستان و پاییز 1377): 117-142.
بیضاوى، عبدالله بن عمر. أنوار التنزیل و أسرار التأویل( تفسیر البیضاوى). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1418ق‏.
ثعلبی، احمد بن محمد. الکشف والبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1422ق.
جعفرى، یعقوب‏. تفسیر کوثر. قم: موسسه انتشارات هجرت‏، 1376ش.
جوادی آملی، عبدالله. تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء، 1401ش.
حجازى، محمد محمود. التفسیر الواضح‏. بیروت: دارالجیل‏، 1413ق.
حوی، سعید. الاساس فی تفسیر. قاهره: دارالسلام، 1424ق.
حویزى، عبدعلى بن جمعه. تفسیر نور الثقلین‏. قم: اسماعیلیان، 1415ق.
خسروانى، علیرضا. تفسیر خسروى‏. تهران: کتابفروشى اسلامیه‏، 1390ق.
خطیب شربینى، محمد بن احمد. تفسیر الخطیب الشربینى المسمى السراج المنیر. بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1425ق.
خطیب، عبدالکریم‏. التفسیر القرآنى للقرآن‏. بیروت: دارالفکر العربی‏، 1424ق.
خلف الله، محمد احمد. الفن القصصی فی القرآن الکریم. لندن: سینا للنشر، 1999م.
دروزه، محمد عزه‏. التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول‏. بیروت: دارالغرب الإسلامی، 1421ق.
دیوبندى، محمود حسن‏. تفسیر کابلى( از دیدگاه اهل‌سنت). تهران: احسان‏، 1385ش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالشامیة، 1412ق.
روحی. احسان. بررسی سد ذوالقرنین در نظریه ابوالکلام آزاد. 31/6/1403.  https://jscenter.ir/slave-jews/cyrus/12317
روحی، احسان. در جستجوی ذوالقرنین. تهران: نشر نگاه معاصر، 1397ش.
زحیلى، وهبه‏. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج‏. سوریه: دار الفکر، 1411ق.
زمخشرى، محمود بن عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. بیروت: دارالکتاب العربی‏، 1407ق.
سبزوارى، محمد. الجدید فى تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات‏، 1406ق.
سلطان على‏شاه. سلطان محمد بن حیدر. بیان السعادة فی مقامات العبادة. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1408ق.
سمرقندی، نصر بن محمد. تفسیر سمرقندی. بیروت: دارالفکر، 1416ق.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى( ره)، 1404ق.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى( ره)، 1404ق‏
شاه‏عبدالعظیمى، حسین. ‏تفسیر اثنى عشرى‏. تهران: میقات، 1363ش.
شعرانى، ابوالحسن. ‏پژوهش هاى قرآنى علامه شعرانى در تفاسیر مجمع البیان. روح الجنان و منهج الصادقین‏. قم: بوستان کتاب قم( انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، 1386ش.
شیبانى، محمد بن حسن. نهج البیان عن کشف معانى القرآن‏. قم: نشر الهادى، 1413ق.
صابونی. محمد علی. صفوة التفاسیر. بیروت: دار الفکر، 1421ق.
صادقى تهرانى، محمد. الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏. قم: فرهنگ اسلامى، 1406ق.
طباطبایى، محمدحسین‏. المیزان فی تفسیر القرآن‏. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
طبرانى، سلیمان بن احمد. التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم( الطبرانى). اردن: دارالکتاب الثقافی‏، 2008م.
طبرسى، فضل بن حسن. ‏مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: ناصر خسرو، 1372ش.
طبری، محمد بن جریر. جامع البیان عن تاویل آی القرآن . بیروت: دارالمعرفه، 1412ق.
‏طوسى، محمد بن حسن‏. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی­تا.
طیب، عبدالحسین‏. اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران:  اسلام‏، 1369ش.
عاملى، ابراهیم‏. تفسیر عاملى. تهران: کتابفروشى صدوق، 1360ش.
فخر رازى، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر( مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، 1420ق.
فضل الله، محمد حسین. ‏من وحى القرآن‏. بیروت: دارالملاک، 1419ق.
فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى‏. تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر، 1415ق.
قاسمى، جمال‏الدین. ‏تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل‏. بیروت: دارالکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)، 1418ق.
قبیسى عاملى، محمدحسن‏. تفسیر البیان الصافى لکلام الله الوافى‏. بیروت: مؤسسة البلاغ، بی­تا.
قرائتى، محسن. ‏تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درس­هایى از قرآن‏، 1388ش.
قرشى بنابى، على‏اکبر. تفسیر احسن الحدیث‏. تهران: دار محبی الحسین‏، 1375ش.
قرطبى، محمد بن احمد. الجامع لأحکام القرآن‏. تهران: ناصر خسرو، 1364ش.
قطب، سید. فى ظلال القرآن‏. بیروت: دار الشروق، 1425ق.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1367ش.
قمى، على بن ابراهیم‏. تفسیر القمی‏. قم: دار الکتاب، 1363ش‏.
کاشانى، فتح‏الله بن شکرالله‏. منهج الصادقین فی إلزام المخالفین‏. تهران: کتابفروشى اسلامیه، بی تا.
ماوردى، على بن محمد. النکت و العیون تفسیر الماوردى‏. بیروت: دار الکتب العلمیة (منشورات محمد علی بیضون)‏، بی­تا.
مدرسى، محمدتقى. ‏من هدى القرآن. تهران: دار محبی الحسین‏، 1419ق‏.
مراغى، احمد مصطفى‏. تفسیر المراغى‏. بیروت:  دارالفکر، بی­تا.
مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
معرفت، محمدهادی. شبهات و ردود حول القرآن الکریم. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1423ق.
مغنیه، محمدجواد. التفسیر الکاشف‏. قم: دار الکتاب الإسلامی، 1424ق.
مکارم شیرازى، ناصر. تفسیر نمونه‏. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371ش.
موسوی، عباس ‌علی. الواضح فی التفسیر. بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، 1433ق.
میر سید. سید محمدرضا. «نقد دیدگاه ابوالکلام آزاد در معرفی کورش به عنوان ذوالقرنین». فصلنامه علمی سراج منیر. شماره 38 (بهار 1399): 91-118.
میبدى، احمد بن محمد. کشف الاسرار و عدة الابرار( معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى)، تهران: امیر کبیر، 1371ش‏.
نسفى، عبدالله بن احمد. تفسیر النسفى مدارک التنزیل و حقایق التاویل‏. بیروت: دارالنفائس، 1416ق.
النیلی، عالم سبیط. ملحمة جلجامش و النص القرآنی. بیروت: دار المحجة البیضاء، 1426ق.
یوسف، محمد خیر رمضان. ذوالقرنین القادح الفاتح والحاکم الصالح. دمشق: دارالقلم، ­بی­تا.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 9-40

  • تاریخ دریافت 25 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 24 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 06 خرداد 1404