علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

بررسی شبکه معناییِ رجاء در پرتو واژگان جانشین و متقابل در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه علوم قرآن، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
3 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
بررسی معناشناختی واژگان قرآن و تبیین ارتباط معنایی آن‌ها در شبکه ارتباطی با دیگر واژه‌ها، ازجمله مسائل مهم در فهم معارف وحیانی است. ازجمله واژه­هایی که لازم است شبکه معناییِ آن روشن شود «رجاء» است. مسئله این است که در آیات قرآن چه حوزه معنایی برای رجاء در نظر گرفته شده است؟ فرضیه تحقیق این است که مطابق قرآن کریم، محور شبکه معناییِ رجاء، رحمت و مغفرت الهی است. روش بررسی این مسئله در جمع‌آوری داده‌های تحقیق، توصیفی بوده و در به‌دست‌آوردن نتایج از رابطه جانشینی به‌عنوان یکی از روش‌های تحلیل شبکه معنایی استفاده شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد؛ رجاء و مشتقات آن در قرآن و نظر مفسران دست‌کم چهار معنای امید یا انتظار، تأخیر، ترس و ناحیه را دارد. جانشینان این واژه به‌حسب نوع رابطه‌ای که با رجاء دارند در سه دسته جانشینان مستقیم، مقابل و فحوایی قابل تقسیم‌اند. جانشینان مستقیم أمل، انتظار، امنیّه، طمع، توقّع، ترقب، لعلّ، عسی؛ و جانشینان مقابل قُنُوطُ، یأس، خوف، و خاب؛ و جانشینان فحوایی رحمت، مغفرت، بشارت و... هستند. این شبکه معنایی با نظر به بسامدِ واژگان جانشین در قرآن، نشان می‌دهد که قلب مفهومیِ شبکه معنایی رجاء در قرآن، اوصاف الهی بخصوص وصف مغفرت است و این امر نشان می‌دهد که امید صادقانه و واقعی، امیدی است که متعلق آن خداوند و غفران الهی باشد. 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. التحریر و التنویر. بیروت: موسسه التاریخ‏، چاپ اول‏، بی‌تا.
ابن‌فارس، احمد. معجم مقاییس اللغة. به‌تحقیق و تصحیح  عبد السلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی‏، 1404ق‏.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على. روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن‏. به‌تحقیق محمدجعفر یاحقى و محمد مهدى ناصح. مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏، چاپ اول، 1408ق‏.
ابیاری ، ابراهیم. الموسوعة القرآنیة. قاهره: مؤسسه سجل العرب، 1974.
آلوسی، سید محمود. روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم. به‌تحقیق على عبدالبارى عطیة. بیروت: دار الکتب العلمیه، 1415ق.
باقری نوذری، مصطفی و ابراهیم فلاح. «جستجوی معناشناسی امید در قرآن با تکیه بر روابط همنشینی». مطالعات تأویلی قرآن. دوره 4، ش. 6 (بهار و تابستان 1400): 110 - 135. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26767384.2021.6.6.6.3
جوادی آملی، عبدالله. تسنیم. به‌تحقیق عبدالکریم عابدینی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ دوم ، 1388.
جوادی آملی، عبدالله. تسنیم. به‌تحقیق احمد قدسی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ پنجم، 1389.
جوادی آملی، عبدالله. تسنیم. به‌تحقیق حسن واعظی محمدی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ چهارم، 1388.
جوادی آملی، عبدالله. ادب فنای مقربان. به‌تحقیق محمد صفایی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ هفتم، 1389.
جوادی آملی، عبدالله. ادب فنای مقربان. به‌تحقیق قنبر علی صمدی و احسان ابراهیمی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ اول، 1393.
جوادی آملی، عبدالله. ادب فنای مقربان. به‌تحقیق قنبر علی صمدی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ اول، 1398.
جوادی آملی، عبدالله. امام مهدی عج؛ موجود موعود. به‌تحقیق سید محمد حسن مخبر. بی‌جا: بی‌نا، چاپ ششم، 1389.
جوادی آملی، عبدالله. انتظار بشر از دین. به‌تحقیق محمد رضا مصطفی پور. بی‌جا: بی‌نا، چاپ ششم، 1389.
جوادی آملی، عبدالله. تسنیم. به‌تحقیق سعید بندعلی. بی‌جا: بی‌نا، چاپ سوم، 1389.
جوادی آملی، عبدالله. سرچشمه اندیشه. به‌تحقیق عباس رحیمیان محقق. بی‌جا: بی‌نا، چاپ پنجم، 1386.
زبیدی، محمد مرتضى. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: بی‌نا، چاپ اول، 1414ق.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. مفردات ألفاظ القرآن‏. به‌تصحیح و تحقیق صفوان عدنان داوودى‏، بیروت: دار القلم، الدار الشامیة‏، چاپ اول‏،  1412ق‏.
زمخشرى محمود. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.
سبزوارى نجفى، محمد بن حبیب الله. الجدید فى تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول‏، 1406ق.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. الدر المنثور فى تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ اول‏، 1404ق.
شرباصى، احمد. موسوعة اخلاق القرآن‏. بیروت: دار الراید العربی، چاپ دوم ، 1407ق.
صفوی، کورش. در آمدی بر معناشناسی. تهران: سوره مهر، چاپ سوم،1387.
طباطبایى، سید محمد حسین. المیزان فى تفسیر القرآن‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1417ق‏. 
طبرسى، فضل بن حسن‏. مجمع البیان فى تفسیر القرآن. به‌تحقیق محمد جواد بلاغى‏، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش‏.
طریحی، فخر الدین بن محمد. مجمع البحرین. تهران: بی‌نا، چاپ سوم، 1375ش.
طوسى، محمد بن حسن. التبیان فى تفسیر القرآن‏. به‌تحقیق احمد قصیرعاملى، بیروت: دار احیاء التراث العربى، چاپ اول، بی‌تا.
عاملى، ابراهیم‏، تفسیر عاملى‏. به‌تحقیق على اکبر غفارى. تهران: انتشارات صدوق، چاپ اول‏، 1360ش.
عسکرى، حسن بن عبدالله. الفروق فی اللغه. بیروت:  دارالآفاق الجدیدة، 1400ق.
فخر رازی، محمد بن عمر. مفاتیح الغیب. بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
فراهیدى، خلیل بن احمد. کتاب العین. قم: بی‌نا، چاپ دوم، 1409ق.
فیض کاشانى ملا محسن‏. تفسیر الصافى‏. به‌تحقیق حسین اعلمى. تهران: انتشارات الصدر، چاپ دوم، 1415ق‏.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم، بی‌تا.
فیومى، احمد بن محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: بی‌نا، چاپ دوم، 1414ق.
قرشى بنایى، على اکبر. قاموس قرآن. تهران: ‏دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1412ق.
قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. به‌تحقیق حسین درگاهى‏. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1368ش‏.
کلینى، محمد بن یعقوب. کافی. قم: بی‌نا، چاپ اول، ‏1429ق.
محققیان، زهرا و اعظم پرچم. «تحلیل اخلاقی امید با تأکید بر آیات قرآن کریم». پژوهشنامه اخلاق، سال چهارم، ش. 13 (پاییز 1390): 93 ـ 118.
محلى جلال الدین و جلال الدین سیوطى. تفسیر الجلالین‏. به‌تحقیق عبدالرحمن بن ابى‏بکر سیوطى. بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات،‏ چاپ اول‏، 1416ق‏.
مصطفوی، حسن. التحقیق فى کلمات القرآن الکریم. بیروت، لندن، قاهره: دارالکتب العلمیه مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، 1430ق.
مطهری، مرتضی. حکمت‌ها و اندرزها. تهران: صدرا، 1390.
مکارم شیرازى، ناصر. الأمثل فى تفسیر کتاب الله المنزل‏. قم: مدرسه امام على بن ابى طالب، چاپ اول‏‏، 1421ق‏.
مکارم شیرازى، ناصر. تفسیر نمونه‏. تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1374ش‏.
ملکى، محمد باقر. مناهج البیان فى تفسیر القرآن‏. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1414ق‏.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 67-95

  • تاریخ دریافت 22 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 11 آبان 1404