علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیل پیوند میان «تدبیر عقلی» و «وعدۀ نصرت الهی» در آیات ناظر به نبرد بدر)با مطالعۀ موردی سوره‌های آل‌عمران و انفال(

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشکدۀ معارف و الهیات، دانشگاه افسری امام علی (ع)، تهران، ایران
2 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده حضرت نرجس (س)، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، کرمان، ایران
3 طلبه سطح 4 حوزه علمیه قم، قم، ایران
چکیده
مسئله چگونگی اتکا به وعده‌های الهی در شرایطی که محاسبات مادی، اقدام را غیرمنطقی یا پرخطر نشان می‌دهند، یکی از دغدغه‌های بنیادین در فهم تصمیم‌گیری‌های راهبردی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی است. این پژوهش با هدف تبیین نسبت میان «تدبیر عقلی» (محاسبات مادی) و «وعده نصرت الهی» (اسباب غیبی) در آیات ناظر به نبرد بدر، با مطالعه موردی سوره‌های آل‌عمران و انفال، به این پرسش اصلی می‌پردازد که در شرایط تعارض ظاهری میان این دو، کدام‌یک اولویت دارد و چگونه اتکا به وعده الهی با وجود ضعف مادی مؤمنان به پیروزی منجر شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نبرد بدر، مؤمنان علی‌رغم ضعف مادی و برخلاف محاسبات ظاهری، با اتکا به وعده صریح نصرت الهی و با تحقق شروطی چون ایمان، صبر، تقوا و استغاثه، وارد نبرد شدند؛ در این واقعه، اراده الهی بر احقاق حق و ابطال باطل از طریق رویارویی با لشکر مجهز قریش (ذات الشوکه) تعلق گرفت، برخلاف تمایل اولیه مؤمنان به درگیری با کاروان تجاری (غیر ذات الشوکه). این پیروزی از طریق سنت‌های الهی نظیر نصرت، امداد غیبی، احقاق حق و استجابت دعا محقق گردید و ثابت شد که با تحقق شروط لازم، وعده نصرت الهی می‌تواند بر محاسبات مادی اولویت یافته و مبنای اقدام قرار گیرد. این پژوهش استدلال می‌کند که الگوی بدر، تقابل عقل و ایمان نیست، بلکه یک نظام محاسباتی متعالی‌تر را به نمایش می‌گذارد که در آن، تدبیر عقلی ذیل یک عقلانیت ایمان‌محور و در چهارچوب نظام طولی اسباب تعریف می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابراهیمیان، سید حسین، زهره ربیعی، محبوبه بسمل. «شیوه‌های نزول امدادهای غیبی بر مؤمنین از منظر آیات قرآن». فصلنامۀ مطالعات تفسیری ۶، ش ۲۴ (۱۳۹۴): 176-157.
ابن عاشور، محمدطاهر. تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۴۱۱ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۳۷۲ق.
اخلاصی فرداد، مهدی. «تأثیر عوامل فرامادی در نظام هستی: عاملیت الهی در قرآن». پژوهش‌نامه نقد آراء تفسیری ۴، ش ۱ (۱۴۰۲): 287-251.
اعرابی، غلامحسین. «مبانی قرآنی و روایی مقاومت در کلام مقام معظم رهبری (مدظله العالی)». فصلنامۀ مطالعات علوم قرآن ۲، ش ۳ (۱۳۹۹): 164-146. https://doi.org/10.22081/jqss.2020.68909
اعرابی، غلامحسین، علی احمد ناصح، لیلا جنتی. «مبانی قرآنی نصرت الهی در کلام امام خمینی(ره)». پژوهش‌های‌ تفسیر تطبیقی، ش 11 (1399): 9-18.
افضلی، علیرضا. «مدیریت اسلامی، مدیریت مبتنی بر سنت‌های الهی (موردمطالعه: سنت رزق)». فصلنامۀ تحقیقات بنیادین علوم‌انسانی، ش ۵ (۱۳۹۵): 34-8. 
آقا صفری، علی، باقر ریاحی مهر، عباس خان فاضل اف. «مستندات قرآنی دیدگاه مقام معظم رهبری درباره شرایط بهره‌مندی از امدادهای غیبی». دوفصلنامه مطالعات قرآنی پژوهی نور ۶، ش ۱۲ (۱۴۰۰): 137-105.
آقاجانی، نصرالله. «ویژگی‌ها و انواع سنت‌های الهی در تدبیر جوامع». فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی ۲، ش ۳ (۱۳۹۳): 60-32.
انصاریان، حسین. ترجمه قرآن. قم: اسوه، ۱۳۸۳.
برمضان، طیب. «منظومة السنن الإلهیة فی القرآن الکریم و دورها فی التأصیل لفقه الحضارة الإسلامیة». مجلة قرطاس للدراسات الحضاریة و الفکریة ۱۱، ش ۲ (۲۰۲۳ م): 85-51.
بغدادی، علاء الدین علی بن محمد. لباب التاویل فی معانی التنزیل. بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
بنایی، علی. «سنت امداد و گونه‌های آن در قرآن کریم». فصلنامۀ مطالعات قرآنی ۹، ش ۳۵ (۱۳۹۷): 73-47.
بیگی، محمدحسن، عبدالواحد قادری. «غزوه بدر در نگاه متفاوت قرآن و سیره‌نویسان». فصلنامۀ مطالعات تاریخی جنگ ۱، ش ۱ (۱۳۹۵): 18-1.
ترخان، قاسم. «تحلیل سنت‌شناختی بر نقش فاعلی امام زمان (عج)». فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی ـ کلامی ۱۱، ش ۴۴ (۱۴۰۰): 50-27.
ترخان، قاسم. «نقش و تأثیر علل و عوامل فرامادی در بلایای طبیعی». قبسات ۲۵، ش ۹۶ (۱۳۹۹): 65-35.
جعفریان، رسول. «نبرد بدر». نشریه میقات حج، ش ۹ (پاییز ۱۳۷۳): 78-57.
حب‌الله، حیدر. دراسات فی الفقه الإسلامی المعاصر.  بیروت: [نشر به‌صورت دیجیتال]، ۲۰۱۱م.
حبیبی سی‌سرا، مرتضی. «بررسی و تحلیل سنت امداد در جهاد از دیدگاه قرآن». پژوهش‌های دفاعی امنیتی اسلام ۱، ش ۲ (۱۴۰۳): 203-182. https://doi.org/10.22034/ids.2025.214345
خواجه‌پور، محمدمهدی. «عالم اسباب و چگونگی تأثیر و تأثرپذیری آن در قرآن». دوفصلنامه عیون ۲، ش ۲ (۱۳۹۴): 1-20.
رشید، غلامعلی، محمد ادریسیان. «تبیین آموزه‌های جهادی قرآنی مؤثر بر روحیۀ جهادی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی». فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژی ۱۶، ش ۷۲ (۱۳۹۷): 26-5.
رضا، محمد رشید. تفسیر القرآن الحکیم (الشهیر بتفسیر المنار). بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
روشن‌ضمیر، محمدابراهیم. «شرایط برخورداری از امدادهای ویژهٔ الهی در نگرهٔ قرآنی مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)». نشریه مشکوة ۳۹، ش ۱۴۹ (۱۳۹۹): 129-107.
ساجدی، علی‌محمد و فاطمه زارع. «توحید افعالی در نظام فلسفی ملاصدرا». فلسفه و کلام اسلامی ۴۷، ش. ۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۳): 102-81 https://doi.org/10.22059/jitp.2014.51020.
سیدی فرد، سید علی. «سنت‌های الهی و حساسیت به داده‌های تجربی: ملاحظاتی مفهومی و توصیه‌هایی روشی». فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم‌انسانی، ش ۲۵ (۱۴۰۰): 25-11.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‏بکر. الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۴ق.
شیخ شعاعی، محمد. تدبیر معیشت در کتاب و سنت. قم: بوستان کتاب، ۱۳۹۸.
صادقی تهرانی، محمد. البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: انتشارات محمدصادقی تهرانی، ۱۴۱۹ق.
صدر، سید محمدباقر. سنت‌های تاریخ در قرآن. ترجمۀ سید جمال‌الدین موسوی اصفهانی. تهران: انتشارات تفاهم، ۱۳۸۱.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
طباطبایی، محمدحسین. نهایة الحکمة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
طبرسی، فضل بن حسن. تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه، ۱۴۱۲ق.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
طوسی، محمد بن الحسن. الأمالی (للطوسی). قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
علیزاده، یاسر، حسین سلیمانی آملی، عبدالله رجایی لیتکوهی. «بررسی فلسفی رابطه عقل و ایمان و تاثیر آن بر معرفت و شناخت دینی انسان». اندیشه‌های فلسفی و کلامی ۳، ش ۶ (زمستان ۱۴۰۲): 143- 169.
فخر رازی، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
قطب، سید ابراهیم. فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق، ۱۴۲۵ق.
مجلسی، محمدباقر بن محمد تقی. بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
محقق سبزواری، ملاهادی. شرح المنظومة. به‌تحقیق علامه حسن زاده. تهران: نشر ناب، ۱۳۷۹.
محمدرضایی، محمد. «رابطه عقل و ایمان (یا فلسفه و دین)». فلسفه و کلام اسلامی ۱۰، ش ۳۵ (زمستان ۱۳۸۴): ۱۱–۳۴.
مصباح یزدی، محمدتقی. جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (قدس‌سره)، ۱۳۹۱ش.
مطهری، مرتضی. مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۸۴ش.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.
موسوی خراسانی، سید محمدحسن، جواد ایروانی. «موازنۀ آیات جهاد در قرآن با توسل به‌زور در حقوق بین‌الملل». فصلنامه پژوهش‌های تطبیقی حقوق اسلام و غرب ۶، ش ۲ (۱۳۹۸): 208-183.
 https://doi.org/10.22091/csiw.2019.3915.1503
موسوی‌زاده، سید ابوالفضل. «تبیین مؤلفه‌های وعده نصرت الهی در قرآن مبتنی بر جهاد تبیین مقام معظم رهبری». فصلنامه سیاست‌پژوهی تحول در علوم‌انسانی ۲، ش ۶ (۱۴۰۲): 61-47.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات. قم: نشر البلاغة، ۱۳۷۵.
واقدی، محمد بن عمر. المغازی. بیروت: موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.
یعقوبی، احمد بن اسحاق. تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر، بی‌تا.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 217-249

  • تاریخ دریافت 20 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 27 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 15 شهریور 1404