راهبردهای قرآن در تقویت وجهه مؤمنان مستمند؛ تحلیل کاربردشناختی باتکیه‌بر نظریه ادب براون و لوینسون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سید جعفر صادقی

استادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22067/jquran.2026.94842.1872

چکیده

این پژوهش به تحلیل کیفی گفتمان قرآن با رویکرد تفسیری ـ کاربردشناختی در بررسی استراتژی‌های زبانی مؤثر بر تقویت وجهه اجتماعی مؤمنان مستمند می‌پردازد. مسئله اصلی، تبیین چگونگی بازنمایی این گروه در زبان قرآن و نقش آن در بازسازی هویت گروهی آنان در بستر اجتماعی صدر اسلام است که در آن شرایط فقر می‌توانست زمینه‌ساز انزوای اجتماعی باشد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل آیات مرتبط با این گروه در چهارچوب نظری ادب براون و لوینسون است و داده‌ها در دو مقوله ادب مثبت و ادب منفی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد ستایش ویژگی‌هایی چون عفت و صداقت در قالب استراتژی‌های ادب مثبت، به ارتقای وجهه اجتماعی این گروه کمک می‌کند و توصیه به انفاق پنهانی و نهی از منت، در قالب ادب منفی، نقش مهمی در حفظ استقلال و کرامت آنان دارد. نتایج تحلیل حاکی از آن است که این استراتژی‌ها با ایجاد توازن میان تعلق جمعی و استقلال فردی، به بازتعریف جایگاه اجتماعی مؤمنان مستمند در گفتمان قرآنی می‌انجامند. در نتیجه می‌توان گفت که ظرفیت‌های زبانی قرآن الگویی کاربردی برای سیاست‌گذاری اجتماعی معاصر در زمینه کاهش نابرابری، اصلاح بازنمایی رسانه‌ای فقرا و طراحی شیوه‌های حمایتی مبتنی بر حفظ کرامت انسانی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم

کاربردشناختی

استراتژی زبانی

مؤمنان مستمند

وجهه اجتماعی

موضوعات

• زبان قرآن

---

مراجع

قرآن کریم.

ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر، 1968م.

ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. ‏المحرر  الوجیز. بیروت: ‌‌دارالکتب العلمیه، 1422ق.

آجیلیان مافوق، محمد مهدی، پروین دبیریان. «سازوکارهای ادب ورزی در کنش «ردکردن» در قرآن باتکیه‌بر نظریۀ ادب براون و لوینسون». مشکوة، دوره 43، ش. 3 (پاییز 1403): 81-109. 10.22034/mishkat.2024.460758.2372

بلخی، مقاتل بن سلیمان. تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار احیاء التراث، 1423ق.

دهقان نیری، مرضیه، سیدعلی اصغر سلطانی، مهدی مقدسی نیا. «ادب در گفتمان قرآن: گفتگوی موسی(ع) و فرعون در سوره اعراف». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، دوره 2، ش. 4 (زمستان 1397): 1-23.

رئیس زاده، علیرضا، گودرز شکیبایی، کامران مهرگان. «مطالعه گفتمان قرآن از دیدگاه براون و لوینسون و بررسی آن در ساختار مساجد اسلامی». هنر اسلامی، دوره 20، ش. 50 (تابستان 1402): 254-281. 10.22034/ias.2023.380317.2143

شولتس، دوان. روان‌شناسی کمال. ترجمۀ گیتی خوشدل. تهران: پیکان، 1379.

صحیفه سجادیه. ترجمۀ صدرالدین بلاغی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1384ش.

طباطبائی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.

طبرسی، فضل بن حسن. مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، 1372ش.

طریحى، فخرالدین بن محمد. مجمع‌البحرین. تهران: مرتضوی، 1375.

طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

فخر رازی، محمد بن عمر. مفاتیح‌الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی‏، 1420.

قرطبى، محمد بن احمد. الجامع لأحکام القرآن. تهران: نشر ناصرخسرو، 1364ش.

هادیلو، بهمن. «بازتاب ادب‌ورزی در ساخت زبانی قرآن کریم در پرتو نظریه ادب «براون و لوینسون». پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، دوره 12، ش. 1(مرداد 1402): 165-180.

https://doi.org/10.22108/nrgs.2024.138103.1883

Baumeister, Roy F. The self in social psychology. Psychology Press, 1999.

Brown, Penelope, & Levinson, Stephen C. Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press, 1987.

Esack, Farid. Qur’an, liberation and pluralism: An Islamic perspective of interreligious solidarity against oppression. Oneworld Publications, 1997.

Gerald. R. and Peer. Adolescent life experience. New York: Brooks/Cole publishing company. U.S.A, 1994.

Goffman, Erving. Interaction ritual: Essays on face-to-face behavior. New York: Anchor Books, 1967.

Kerbrat-Orecchioni, Catherine. La conversation, Paris: Seuil, 1996.

Leary, Mark R. Self-presentation: Impression management and interpersonal behavior. Westview Press, 1995.

Levinson, Stephen C. Pragmatics. Cambridge University Press,1983. 

Maslow, Abraham H. "A theory of human motivation". Psychological Review, 50(4), (1943): 370–396.

OpenAI. Chatgpt. https://chatgpt.com/. 2025.

Rippin, Andrew. The Qur’an and its interpretative tradition. Variorum, 2001.

Saeed, Abdullah. Interpreting the Qur’an: Towards a contemporary approach. Routledge, 2006.

Ting-Toomey, Stella. Communicating across cultures. Guilford Press, 1999.

Watts, Richard J. Politeness. Cambridge University Press, 2003.

X AI. Grok. https://grok.com/. 2025.

Yule, George . Pragmatics. Oxford University Press, 1996.