علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیل معناشناختی مفهوم «ضرب» در روایات ضرب کودکان برای نماز: نقدی بر دو قرائتِ التزام و جعل شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر پژوهشگاه فقه نظام، قم، ایران
چکیده
اختلاف دیدگاه‌ها دربارهٔ معنای «ضرب» در روایات مربوط به ضرب کودکان برای نماز، ازجمله چالش‌های مهم در تحلیل فقهی و تربیتی این روایات است. پیشینهٔ پژوهش موجود عمدتاً بر دو قرائت استوار بوده است: برداشت «تنبیه بدنی» و تفسیر «التزام». بااین‌حال، تاکنون هیچ پژوهشی به بررسی جامع همۀ معانی محتمل مادهٔ «ضرب» نپرداخته و به‌ویژه احتمال «جعل شرعی» را به‌عنوان تفسیر سوم مطرح نکرده است.
این نوشتار با روش توصیفی‌تحلیلی و براساس بررسی لغوی، تطبیق استعمالات قرآنی و تحلیل سیاقی پنج روایت اصلی، سه قرائت «تنبیه بدنی»، «التزام» و «جعل شرعی» را تحلیل و مقایسه می‌کند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که قرائت «جعل شرعی» باوجود ابتکار معنایی، در سطح لغوی و نحوی با اشکالات جدی روبه‌روست و با سیاق روایات نیز سازگار نیست. همچنین قرائت «التزام» به‌دلیل فقدان پشتوانهٔ لغوی و تعارض با ساختار نحوی روایات، از استحکام کافی برخوردار نیست. در مقابل، قرائت «تنبیه بدنی» باتوجه‌به معنای لغوی مادهٔ «ضرب»، قراین متنی در روایات مربوط به کودکان و کاربرد مشابه آن در سایر روایات تربیتی، با شواهد موجود انطباق بیشتری دارد.
براین‌اساس، تفسیر «ضرب» در روایات نماز کودکان در چهارچوب مفهوم «تنبیه» تبیین‌شدنی است و این نتیجه می‌تواند مبنایی برای سامان‌دهی دیدگاه‌های تربیتی و رفع اختلاف‌نظرهای موجود در تحلیل این روایات باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌زین‌الدین. عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سیدالشهدا، چاپ‌اول، ۱۴۰۵ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. الأمالی. تهران: کتابچی، چاپ‌ششم، ۱۳۷۶.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: چاپ‌دوم، ۱۴۱۳ق.
ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد. دعائم الإسلام. قم: آل‌البیت، چاپ‌دوم، ۱۳۸۵ق.
ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی. تحف العقول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌دوم، ۱۴۰۴ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌اول، ۱۴۰۴ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر، چاپ‌سوم، ۱۴۱۴ق.
اعرافی، علیرضا. فقه تربیتی. قم: مؤسسهٔ فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۸۸.
بحرانی، سیدهاشم‌بن‌سلیمان. البرهان فی تفسیر القرآن. قم: بی‌نا، چاپ‌اول، ۱۳۷۴.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن. لبنان-سوریه: دار العلم-الدار الشامیة، چاپ‌اول، 1412ق.
سلطانی، یوسف‌علی. «جواز فقهی تنبیه بدنی کودک از منظر روایات اهل بیت علیهم‌السلام». تأمل، ش۵ (1397): ۷–۲۶.
شهید اول، محمدبن‌مکی. ذکری الشیعة فی احکام الشریعة. قم: آل‌البیت، چاپ‌اول، ۱۴۱۹ق.
صاحب‌بن‌عباد، اسماعیل‌بن‌عباد. المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب، چاپ‌اول، ۱۴۱۴ق.
طباطبایی، محمدرضا. صرف ساده. قم: دار العلم، ۱۳۷۹.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. المؤتلف من المختلف بین ائمة السلف. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ‌اول، ۱۴۱۰ق.
طبرسی، ‌فضل‌بن‌حسن. مکارم الأخلاق. قم: شریف رضی، چاپ‌چهارم، ۱۴۱۲ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. الأمالی. قم: دار الثقافة، چاپ‌اول، ۱۴۱۴ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام. قم: آل‌البیت، چاپ‌اول، ۱۴۱۹ق.
علی‌بن‌موسی(ع)، امام هشتم. الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا. مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ‌اول، ۱۴۰۶ق.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: الحدود. قم: مرکز فقهی ائمهٔ اطهار، چاپ‌اول، ۱۴۲۲ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت، چاپ‌دوم، ۱۴۱۰ق.
فیومی، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: دار الهجرة، چاپ‌دوم، ۱۴۱۴ق.
قمی مشهدی، محمدبن‌محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ‌اول، ۱۳۶۸.
کریمیان، علی. «واکاوی مفهوم ضرب در احادیث تنبیه کودکان برای نماز». علوم حدیث. ش۸۲ (1395): ۸۶–۱۱۰.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ‌چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ‌دوم، ۱۴۰۳ق.
مدنی، علی‌خان‌بن‌احمد. الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول. مشهد: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، چاپ‌اول، ۱۳۸۴.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر، چاپ‌اول، ۱۴۱۴ق.
ورام، مسعودبن‌عیسی. مجموعة ورّام. قم: فقیه، چاپ‌اول، ۱۴۱۰ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 159-184

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 23 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 27 اسفند 1404