علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

چرخۀ ارتباطی مکانیسم‌های دفاعی در شخصیت قرآنی برادران حضرت یوسف(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
چکیده
داستان‌های قرآنی، فراتر از روایت‌های تاریخی، بستری غنی را برای تحلیل‌های روان‌شناختی فراهم می‌کنند. باوجود جایگاه والای داستان حضرت یوسف(ع) در متون دینی، واکاوی آن با رویکرد‌های روان‌شناختی در چهارچوبی نظام‌مند کم‌تر مدِّنظر قرار گرفته است. نوشتار حاضر در پرتوِ نظریهٔ «مکانیسم‌های دفاعی» زیگموند فروید، که بر مبنای آن «منِ فرد» در مواجهه با اضطراب به روش‌های ناهوشیاری متوسل می‌شود، بر آن است تا چگونگی شکل‌گیری چرخهٔ ارتباطی مکانیسم‌های دفاعی برادران آن حضرت و نقش «بلوغ من» و «ابطال واقعیت» را در تحول روانی آن‌ها تبیین کند.
نتایج این جستار که با روش تحلیل محتوای کیفی به دست آمده، نشان می‌دهد که مکانیسم‌های دفاعی برادران در قالب چرخه‌ای چهارمرحله‌ای عمل کرده‌ و به رفتارهای مخرّب آن‌ها انجامیده است. این چرخه با «دلیل‌تراشی» برای توجیه رفتار گناه‌آلود آغاز شده، با جابه‌جایی خشم از پدر به حضرت یوسف(ع) و فرافکنی عامل گمراهی به پدر تقویت می‌شود و درنهایت با «برون‌ریزی» (قراردادن حضرت در چاه) به اوج می‌رسد. مواجهه با حضرت یوسف(ع) و ابطال واقعیت، عامل شکست این چرخه است؛ به‌گونه‌ای که «منِ بالغ» با توسل به مکانیسم «بی‌اثرسازی» به یکپارچگی و تعادل دست می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
افضلی، زهرا. «بازشناخت شخصیت قهرمان داستان قرآنی حضرت یوسف(ع) براساس فضائل و قابلیت‌های منش در روان‌شناسی مثبت‌نگر». مطالعات ادب اسلامی. ش۱ (بهار و تابستان۱۴۰۳): ۵۷-۷۵.
افضلی، زهرا. «بررسی و تحلیل مهارت‌های هوش هیجانی شخصیت اصلی داستان حضرت یوسف(ع) در قرآن کریم بر مبنای دیدگاه روان‌شناسان». مطالعات ادب اسلامی. ش۱۱ (تابستان۱۴۰۵): ۶۵-۸۱.
آدلر، آلفرد. عقدهٔ حقارت؛ شناخت تحلیلی و راه درمان آن. ترجمهٔ پرویز منوچهریان. تهران: گوتنبرگ. ۱۹۹۳م.
سیدعبدالرحمن، محمد. نظریات الشخصیة. قاهره: دار قباء، ١٩٩٨م.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر قرآن. به‌تصحیح هاشم رسولی و فضل‌الله یزدی طباطبایی. بیروت: دار المعرفة، ۱۹۹۱م.
علی‌پور دهاقانی، فاطمه و دیگران. «تحلیل روانشناسی داستان حضرت یوسف علی نبینا و اله وعلیه السلام در قرآن کریم». مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی. ش۳ (پاییز۱۳۹۵): ۱۹۲_ ۲۰۸.
علیمرادی، زهرا و دیگران. «راهکارهای تربیتی سورهٔ یوسف(ع) براساس مفهوم روان‌شناختی سازوکار دفاع روانی». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. ش۱۱ (بهار و تابستان۱۳۹۹): ۱۸۱-۲۰۴.
عیاشی، محمدبن‌مسعود. التفسیر. قم: بعثة، چاپ‌اول، ۲۰۰۰م.
عینی، آنگون نسبا. ابعاد عاطفی در قرآن کریم، نوشتهٔ الشعراوی: مطالعهٔ روان‌کاوانهٔ سورهٔ یوسف، آیهٔ ۲۳. پایان‌نامهٔ دورهٔ کارشناسی. اندونزی: دانشگاه دارالسلام گونتور، ۲۰۲۵م.
فرگوسن، ایوادرایکورس. مقدمات روان‌شناسی آدلر، نظریه‌های تحلیل روان ۳. ترجمهٔ سهیلا خداوردیان. تهران: آیندهٔ درخشان، چاپ‌سوم، ۲۰۱۹م.
فروم، اریک. قلب انسان، توانایی‌هایش برای خیر و شر. ترجمهٔ گیتی خوش‌دل. تهران: البرز، چاپ‌سوم، ۲۰۰۱م.
فروید، زیگموند. روانکاوی و زندگی من. ترجمهٔ عنایت. تهران: دنیای کتاب، چاپ‌اول، ۲۰۰۳م.
فروید، زیگموند. مکانیسم‌های دفاع روانی. ترجمهٔ حبیب گوهری‌راد و محمد جوادی. تهران: رشد، ۲۰۱۶م.
فروید، سیجمند. الأنا والهو. تحت نظر محمدعثمان نجاتی. قاهره: دارالشروق، چاپ‌چهارم، ۱۹۸۲م.
فروید، سیجمند. الکفّ والعرض والقلق. ترجمهٔ محمدعثمان نجاتی. قاهره: دار الشروق، چاپ‌چهارم، ۱۹۸۹م.
فیست، جس؛ فیست، گریگوری جی. نظریه‌های شخصیت. ترجمهٔ یحیی سیدمحمدی. تهران: روان، ۲۰۰۵م.
فیست، گریگوری جی و دیگران. نظریه‌های شخصیت. ترجمهٔ یحیی سیدمحمدی. تهران: روان، چاپ‌بیست‌وسوم، ۲۰۲۲م.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. تفسیر الصافی. تهران: صدر، ۱۹۹۴م.
قرائتی، محسن. تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۹۹۴م.
کارور، چارلز اس. نظریه‌های شخصیت. ترجمهٔ احمد رضوانی. تهران: به‌نشر، چاپ‌دوم، ۲۰۰۸م.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: امیرالمؤمنین، ۲۰۰۸م.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۲۰۰۸م.
منصور، محمود. احساس کِهتَری؛ به‌انضمام بررسی‌های بالینی آدلر. تهران: دانشگاه تهران، چاپ‌چهارم، ۲۰۱۳م.
موکی یلی، الکس. مکانیسم‌های دفاعی حیات روانی. مشهد: به‌نشر، چاپ‌اول، ۱۹۹۸م.
موللی، کرامت. مبانی روان‌کاوی فروید. تهران: نی، ۲۰۰۴م.
هریدی، عادل محمد. نظریات الشخصیة. قاهره: إیتراک، چاپ‌دوم، ٢٠١١م.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 267-288

  • تاریخ دریافت 25 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 08 اردیبهشت 1405