علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

بازخوانیِ مکانیسمِ شدت، تناسب و ابدیت عذاب جهنم در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه روان‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
نوشتار حاضر با هدف پاسخ‌گویی به چالش‌های معاصر دربارهٔ اعتبار وحیانی قرآن در تبیین مکانیسم جزا، به بازخوانیِ نظام‌مند مفاهیم «شدت»، «تناسب» و «ابدیت» عذاب دوزخ می‌پردازد. مسئلهٔ اصلی تحقیق، مواجهه با اتهام «غیرعقلانی‌بودنِ کیفرهای نامتناهی» است؛ آن هم از رهگذر عبور از تفسیرهای عامیانه و تکیه بر تحلیل ساختار زبان‌شناختی قرآن و هستی‌شناسی کالبد اخروی. روش تحقیق مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی و بررسی شبکهٔ معنایی واژگان وحیانی است. یافته‌های بخش نخست (تحلیل آماری واژگان) نشان می‌دهد که قرآن با بهره‌گیری از الگوی «تخصیص واژگانی»، قید ابدیت (ابداً) را به گروهی خاص از معاندان اختصاص داده و برای اکثریت گناهکاران، قائل به تناهی و پایان‌پذیری جزاست. در بخش دوم، با واکاوی ویژگی‌های کالبد اخروی روشن می‌شود که طراحی این کالبد برخلاف قوانین زیست‌شناسی جهان طبیعت، بر محور «صیانت از هوشیاریِ نفس مدرک» و «تداوم نطق» سامان یافته است تا امکان تنبّه و بیداریِ معرفتی فراهم شود. نتایج پژوهش براساس «اصل وفاق» و «تجسم اعمال» نشان می‌دهد که عذاب در منطق قرآنی، نه انتقامی صرفاً فیزیکی، بلکه فرایندی تکوینی و ترمیمی برای تطهیرِ وجودی و بازگرداندن انسان به مدار رحمت واسعهٔ الهی است. براین‌اساس، دوزخ نه بن‌بستی خشن، بلکه گدازگاهی برای استحاله است که با زوالِ ملکاتِ عرضی، موضوعیت خود را از دست می‌دهد و در نهایت، در افق رحمتِ ذاتی حق معنا می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. الاعتقادات. قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
ابن‌عربی، محمدبن‌علی. فصوص الحکم. بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۵ق.
خمینی، روح‌الله. شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار العلم، ۱۴۱۲ق.
رضا، محمدرشید. تفسیر القرآن الحکیم (المنار). بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم.  کتاب العرشیة. ترجمه و شرح غلامحسین آهنی. تهران: مولی، ۱۳۶۱.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. تهران: دار المعارف الاسلامیة، ۱۳۶۰.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: اعلمی، ۱۳۹۰ق.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن.  تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲.
طوسی، محمدبن‌حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
عبدالرزاق کاشی، عبدالرزاق‌بن‌احمد. شرح فصوص الحکم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. تفسیر الصافی. تهران: صدر، ۱۴۱۵ق.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
مطهری، مرتضی. عدل الهی. تهران: صدرا، ۱۳۵۸.
مفید، محمدبن‌محمد. الاختصاص. قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 33-55

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 23 اردیبهشت 1405