نسبت سنجی مفهوم ‌«حجّت‌» در قرآن کریم با کاربست آن در منطق و اصول فقه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

ساره پاکدل نوقابی

حسن نقی زاده

عباس اسمعیلی زاده

گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد

10.22067/jquran.2026.94953.1876

چکیده

اقامه حجّت و احتجاج از شیوه‌های رایج دعوت انبیا و داعیان به حق در قرآن است، که درآیاتی با واژه‌های برگرفته از ریشه‌ٔ حجج و گاهی بدون ‌آن و در قالب نمونه‌های عملی احتجاج جلوه می‌یابند. از آن‌جا که تحلیل مفهومی واژگان حجت و احتجاج کمتر مورد توجه قرار گرفته، این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی-تحلیلی و با محدود کردن دامنه تحقیق به آیاتی که مشتقات ریشه حجج در آن‌ها به کار رفته، به واکاوی دقیق این مفهوم پرداخته و از بررسی نمونه‌های عملی احتجاج که فاقد این واژگان هستند، صرف‌نظر می‌کند. این پژوهش ضمن بررسی تطبیقی تعریف‌های منطقی و اصولی حجّت و تبیین نسبت آن‌ها با معنای لغوی، با تحلیل ساختاری و مفهومی، دامنه کاربرد قرآنی حجّت را درقالب‌های اسمی و فعلی تبیین نموده تا جایگاه جبهه حق و باطل در گفتگوها روشن شود.همچنین میزان انطباق مفاهیم قرآنی با اصطلاحات علمی در دانش منطق و اصول فقه را نیز ارزیابی می‌کند.

دستاورد مقاله این است که مفهوم «حجّت» در قرآن، به‌رغم اشتراک ریشه و هم‌سویی و پیوند معنایی با مفاهیم منطقی و اصولی آن، واجد بار معنایی متمایز و ساختار کاربردی ممتاز است که ابعاد گسترده‌تری از الهیات استدلالی را نمایان می‌کند؛این مفهوم به مثابه اسم، اصالتاً به دلیلی الهی و برحق اطلاق شده و کاربردهای فعلی آن در ابواب مفاعله و تفاعل، با تمایزگذاری میان تقابل جبهه حق و باطل، جایگاه طرفین و غایت هر گفتگو را به تصویر می‌کشد.

کلیدواژه‌ها

حجّت

احتجاج

قرآن

علم منطق

علم اصول

موضوعات

• معارف قرآن و حدیث

---