علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

جناس درون‌سوره‌ای: مطالعۀ موردی سوره‌های ذاریات، طور، نجم، قمر و الرحمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
واژگان قرآنی از منظر بیرونی دارای انسجام آوایی و از منظر درونی، واجد هم‌بستگی معنایی هستند؛ ازجمله عواملی که به این هم‌شکلیِ ساختاری کمک می‌کند، بهره‌گیری از آرایهٔ «جناس» است. در پژوهش‌های پیشین، جناس عمدتاً در سطح مصرع، بیت یا درون فقره و فقراتِ کنار هم در نثر مطرح بوده است، اما این مقاله در پی واکاوی جناس در مقیاس کلان‌تر، یعنی در «بافت سوره» و فراتر از آیات مجاور است.
این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی،‌ پنج سورهٔ «ذاریات، طور، نجم، قمر و الرحمن» را به‌عنوان نمونه بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این سوره‌ها، افزون‌بر تکرار، انواع جناس در سطح کل سوره نیز‌ وجود دارد که گویای اهتمام قرآن کریم به همسانی واژگان در ساختار یک سوره است. همچنین، کارکردها و وجوه زیباشناختیِ این جناس‌های درون‌سوره‌ای در دو سطح دسته‌بندی می‌شوند: 1. کارکردهای معناشناختی: شامل انسجام متن، ایجاد تقابل و تناظر میان بخش‌های سوره و بازگشت به فضاهای معنایی طرح‌شده در متن؛ 2. کارکردهای زیبایی‌شناختی: شامل ایجاد نظم و تناسب در سطح سوره، ایجاد موسیقی‌آوایی‌، تکرار و بازی با ذهن.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آلوسى، محمودبن‌عبدالله. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌اول، 1415ق.
ابن‌اثیر، نصرالله‌بن‌محمد. المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر. بیروت: المکتبة العصریة، 1995م.
ابن‏جوزى، عبدالرحمن‌بن‌على. زاد المسیر فى علم التفسیر. بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ‌اول، 1422ق.
ابن‌حجة حموی، علی‌بن‌عبدالله. خزانة الأدب و غایة الأرب. بیروت: المکتبة العصریة، چاپ‌اول، 2006م.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ‎اول، 2000م.
ابن‏عطیه، عبدالحق‌بن‌غالب. المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌اول، 1422ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. قم: ادب حوزه، 1363.
ابو‌الفتوح رازی، حسین‌بن‌علی. روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامى، چاپ‌اول، ۱۳۷۱.
ازهری، محمدبن‌احمد. تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا‏.
امین، سیده نصرت بیگم. تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. اصفهان: انجمن حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست اصفهان، چاپ‌اول، بی‌تا.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر. انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ‌اول، 1418ق.
تجلیل، جلیل. جناس در پهنهٔ ادب پارسی. بی‌جا: مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ‌اول، 1367.
تفتازانی، مسعودبن‌عمر. شرح المختصر علی تلخیص المفتاح. با حواشی عبدالمتعال صعیدی. قم: نجفی، بی‌تا.
تهانوی، محمدعلی‌بن‌علی. موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 1996م.
جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت‏: دار العلم للملایین‏، چاپ‌اول، 1376ق.
چاووشی، حسین. بلاغت از دیدگاه روان‌شناسی. قم: خوشرو، چاپ‌اول، 1381.
حسینی، سیدجعفر. اسالیب البدیع فی القرآن. قم: بوستان کتاب، چاپ‌اول، 1387.
حلبی، نجم‌الدین احمدبن‌اسماعیل ابن‌اثیر. جوهر الکنز. اسکندریه: منشأة المعارف، بی‌تا.
حمیرى، نشوان‌بن‌سعید. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق: دار الفکر، 1420ق.
خرقانی، حسن. زیبا‌شناسی قرآن از نگاه بدیع. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ‌دوم، 1398.
خرقانی، حسن. قرآن و زیبایی‌شناسی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ‌دوم، 1394.
خرقانى، حسن. «نقش تناسب واژگانی در واژه‌گزینی قرآن». مشکوة. ش146(بهار1399):30-50. 20.1001.1.16838033.1399.39.1.2.5.
خرم‌دل، مصطفی. تفسیر نور. تهران: احسان، چاپ‌چهارم،1384.
خوئی، حبیب‌الله‌بن‌محمدهاشم. منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. تهران: مکتبة الاسلامیة، چاپ‌چهارم، بی‌تا.
راغب اصفهانی،حسین‌بن‌محمد. مفردات ألفاظ القرآن. به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی. دمشق: دار القلم، چاپ‌چهارم، 2009.
‏زمخشری. محمودبن‌عمر. الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل. قم: البلاغة، چاپ‌اول، 1413ق.
زوبعی، طالب، ناصر حلاوی. البیان و البدیع. بیروت: دارالنهضة العربیة. چاپ‌اول، 1996م.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. شرح عقود الجمان فی علم المعانی و البیان. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌اول، 2011م.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. الاتقان فی علوم القرآن. به‌تحقیق فوّاز احمد زمرلی. بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ‌دوم، 2001م.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. جنی الجناس. به‌تحقیق محمدعلی رزق خفاجی. بی‌تا: الدار الفنیّه، 1986م.
شریف‌ لاهیجی‌، محمدبن‌علی. تفسیر شریف لاهیجى. تهران: دفتر نشر داد، چاپ‌اول،۱۳۷۳.
صابونى، محمدعلى‏. صفوة التفاسیر. بیروت‏: دار الفکر، چاپ‌اول، 1421ق.
صاحب‌بن‌عباد، اسماعیل. المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب، 1414ق.
صادقی تهرانی، محمد. الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. قم: فرهنگ اسلامی، 1406ق.
صفوی، کورش. از زبان‌شناسی به ادبیات: جلد اول: نظم. تهران: سورهٔ مهر، چاپ‌اول، 1383.
طباطبایی، سیدمحمد‌حسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: اعلمی، چاپ‌دوم، 1390ق.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، چاپ‌سوم،1372.
طریحى، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین‏. تهران‏: مرتضوى‏، چاپ‌سوم، 1375.
طوسی، محمدبن‌حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
عبدالمجید، جمال. البدیع بین البلاغة العربیة و اللسانیات النصیّة. بی‌جا: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2006م.
عکاوی، انعام فوّال. المعجم المفصّل فی علوم البلاغة. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌دوم، 1996م.
فخر رازى، محمدبن‌عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ‌سوم، 1420ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت، چاپ‌دوم، 1409ق.
فرج، حسام‌احمد. نظریة علم النص: رؤیة منهجیة فی بناء النص النثری. قاهره: مکتبة الآداب، چاپ‌دوم، 2009م.
قرشى، سیدعلى‌اکبر. قاموس قرآن‏. تهران: دار الکتب الاسلامیة‏، چاپ‌ششم، 1371‏.
لاشین، عبدالفتاح. البدیع فی ضوء اسالیب القرآن. قاهره: دار الفکر العربی، 1999م.
محلی‌، محمدبن‌‌احمد، جلال‌الدین سیوطی. تفسیر الجلالین. بیروت: مؤسسة النور، چاپ‌اول، 1416ق.
مدنی، علی‌صدرالدین‌بن‌معصوم. انوار الربیع فی انواع البدیع. به‌تحقیق هادی شاکر شکر. بی‌جا: نجف، 1388ق.
مراغی، احمدمصطفى. تفسیر المراغى. بیروت: دار الفکر، چاپ‌اول، بی‌تا‏.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر، چاپ‌اول، 1414ق.
مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، چاپ‌اول، 1385‏.
مطلوب، احمد. معجم مصطلحات البلاغیة و تطوّرها. بیروت: لبنان ناشرون، 2000م.
معرفت، محمدهادی. التمهید فی علوم القرآن. قم: تمهید، چاپ‌اول، 1386.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ‌اول، 1374‏.
میبدی، احمدبن‌محمد. کشف الاسرار و عدة الابرار. تهران: امیرکبیر، چاپ‌پنجم، 1371.
نسفی، عبدالله‌بن‌احمد. مدارک التنزیل و حقائق التأویل. بیروت: دار النفائس، چاپ‌اول، 1416ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 129-158

  • تاریخ دریافت 13 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 24 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1405