علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیلی آسیب‌شناسانه بر مقالۀ «بازخوانی تفسیری سورۀ مسد»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
چکیده
برخی محققان در مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی تفسیری سورهٔ مسد» با استناد به دلایل لغوی، کلامی و تاریخی بر این باورند که این سوره برخلاف تفسیر مشهور، بر نفرین و جهنمی‌شدن ابولهب و همسرش در آخرت دلالت ندارد، بلکه گویای پیشگویی قرآن دربارهٔ آتش‌افروزی این دو علیه پیامبر اکرم(ص) در همین دنیا و ناکامی آنان است. ارزیابی ادلهٔ این مقاله و واکاوی نقاط قوّت و مبهم آن، ضرورت بازخوانی آن را برای روشن‌شدن ابعاد تازه‌ای از این سوره آشکار می‌سازد. تحلیل انتقادی دیدگاه مذکور نشان می‌دهد که باوجود بدیع‌بودن فرضیه، با چالش‌های مهمی روبه‌روست: زیرا اولاً از جهت لغوی، مادهٔ «تبّ» بدون حرف جر «لام» نیز توانایی رساندن معنای نفرین را دارد و واژهٔ «صلی» نمی‌تواند به‌معنای «آتش‌افروزی» باشد؛ ثانیاً شبههٔ کلامی «مجبوربودن ابولهب برای جهنمی‌شدن»، با این دیدگاه نه‌تنها برطرف نمی‌شود، بلکه به شکل دیگر متوجه خود این دیدگاه می‌شود؛ ثالثاً سیر نزول سوره‌های قرآن نمی‌تواند اثبات کند که نزول سورهٔ مسد پس از کارشکنی‌های ابولهب در جریان «انذار عشیرة الاقربین» و انتصاب حضرت علی(ع) به‌عنوان وزیر پیامبر(ص) بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
آلوسی، محمودبن‌عبدالله. روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق.
ابن‌حنبل، احمدبن‌محمد. مسند. بیروت: دار صادر، بی‌تا.
ابن‌درید، محمدبن‌حسن. جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین، 1987م.
ابن‌سعد، محمدبن‌سعد. الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر، بی‌تا.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. التحریر و التنویر. بیروت: موسسة التاریخ، بی‌تا.
ابن‌عبدالبر، یوسف‎‌بن‌عبدالله. الاستیعاب فی معرفة الأصحاب. بیروت: دار الجیل، 1412ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر، 1414ق.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
ازهری، محمدبن‌احمد. تهذیب اللغة. قاهره: الدار المصریة للتألیف و الترجمه، 1384-1387ق.
الهی قمشه‌ای، مهدی. ترحمهٔ قرآن. قم: فاطمة الزهراء، 1380.
انصاریان، حسین. ترجمهٔ قرآن. قم: اسوه، 1383.
ایزدی، نظام‌علی. «نقد و بررسی هجده برگردان سورهٔ مسد». بینات. ش36‌ (زمستان1381): 79–99.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل. صحیح البخاری. بیروت: دار القلم، 1407ق.
بلاذری، احمدبن‌یحیی. انساب الاشراف. قاهره: بی‌نا، 1959م.
بلاشر، رژی. در آستانهٔ قرآن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374.
بهجت‌پور، عبدالکریم. شناخت‌نامهٔ تنزیلی سوره‌های قرآن کریم. قم: تمهید، 1394.
بهجت‌پور، عبدالکریم. همگام با وحی. قم: تمهید، 1390.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر. انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
پاینده، ابوالقاسم. ترجمهٔ قرآن. تهران: جاویدان، بی‌تا.
پیرانی شال، علی، نیلوفر زریوند. «نشانه‌شناسی لایه‌ای رمزگان سورهٔ مبارکهٔ «المسد» از منظر رولان بارت». پژوهش‌های ادبی-قرآنی. ش2 (تابستان1399): 97–115.
تستری، سهل‌بن‌عبدالله. تفسیر التستری. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1423ق.
جابری، محمدعابد. فهم القرآن الحکیم: التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2008م.
جوادی‌آملی، عبدالله. تفسیر سورهٔ مسد. javadi.esra.ir، 25/01/1399.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین، 1410ق.
خسروی، غلامرضا. ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. تهران: مرتضوی، 1374.
درویش، محیی‌الدین. اعراب القرآن و بیانه. سوریه: دار الارشاد، 1415ق.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. المفردات فی غریب القرآن. دمشق و بیروت: دار العلم و الدار الشامیة، 1412ق.
رُبین، اُری. «دستان ابولهب و غزال کعبه: نگاهی به تفسیر سورهٔ مسد». ترجمان وحی. ترجمهٔ مرتضی کریمی‌نیا. ش25 (بهار و تابستان1388): 60–66.
رضایی‌اصفهانی، محمدعلی و دیگران. ترجمهٔ قرآن. قم: مؤسسهٔ تحقیقاتى فرهنگى دار الذکر، 1383.
رضایی‌اصفهانی، محمدعلی. «دشمن‌شناسی در سورهٔ مسد». مجلهٔ قرآنی کوثر. ش17 (تابستان1384): 39–44.
زرکشی، محمدبن‌عبدالله. البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دار المعرفة، 1410ق.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. الإتقان فی علوم القرآن. بیروت: دار الکتاب العربی، 1421ق.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1412ق.
طباطبائی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1417ق.
طبرانی، ابوالقاسم. المعجم الکبیر. بیروت: موسسة الریان و مکتبة الاصالة و التراث، 1431ق.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، 1372.
طوسی، محمدبن‌حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
عباسی، فرج‌الله. «سورهٔ مسد و آموزه‌های فراعصری». فصلنامهٔ علمی‌-تخصصی پاسخ. ش13 (بهار1398): 125–139.
عروسى حویزى، عبدعلى‌بن‌جمعه. نور الثقلین‏. قم: اسماعیلیان، 1415ق.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
فراء، یحیی‌بن‌زیاد. معانی القرآن. مصر: دار المصریة للتألیف و الترجمه، 1980م.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت، 1410ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. تفسیر الصافی. تهران: صدر، 1415ق.
فیومی، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر. بیروت: مکتبة لبنان، 1987م.
قرشی، علی‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371.
قرطبی، محمدبن‌احمد. الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو، 1364.
قطب، سید. فی ظلال القرآن. بیروت-قاهره: دار الشروق، 1412ق.
ماوردی، علی‌بن‌محمد. النکت و العیون. بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
مدنی شیرازی، علی‌خان. الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول. مشهد: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، 1384.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. فرهنگ قرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1379.
مشکینی، علی. ترجمهٔ قرآن. قم: الهادی، 1380.
مصطفوی، محمدکاظم. القواعد مائة قاعدة فقهیة معنی ومدرکا وموردا. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
معارف، مجید، حسام امامی‌ دانالو. «دستان ابولهب؛ تحلیل انتقادی نظریهٔ اُری رُبین دربارهٔ آیهٔ نخست سورهٔ «مسد»». پژوهشنامهٔ تفسیر و زبان قرآن. ش9 (پاییز و زمستان1395): 63–80.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1374.
مکارم شیرازی، ناصر. ترجمهٔ قرآن. قم: دار القرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامى)، 1373.
موسى، حسین یوسف، صعید، عبدالفتاح. الإفصاح فی فقه اللغة. قم: مکتب الإعلام الاسلامی، 1410ق.
نادری‌ قهفرخی، حمید. «تحلیلی انتقادی بر نظریهٔ نسخ آیهٔ 52 سورهٔ احزاب: لا یَحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْد». کتاب قیّم. ش33 (پاییز و زمستان1404): 83–101.
DOI: http//doi.org/10.30512/KQ.2024.20917.3790
نریمانی، زهره، جعفر فیروزمندی‌بندپی. «بازخوانی تفسیری سورهٔ مسد». مطالعات تفسیری، ش61 (بهار1404): 167–184.
DOI: http//doi.org/10.22034/16.61.161
هاشمی، احمد. جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع. قم: بی‌نا، بی‌تا.
یوسفی غروی، محمدهادی. موسوعة التاریخ الاسلامی. قم: مجمع الفکر الاسلامی، بی‌تا.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 239-265

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 07 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1405