1
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
استادیار گروه اخلاق و سبک زندگی، پژوهشکده معارف اسلامی در جهان معاصر،بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، ایران
10.22067/jquran.2026.94209.1855
چکیده
مسئله وجود یا عدم وجود «مجاز» در قرآن کریم از دیرباز یکی از مباحث چالش‌برانگیز در علوم قرآنی و بلاغت بوده است. در میان عالمان معاصر، محمد امین شنقیطی، صاحب تفسیر "أضواء البیان"، از جمله شخصیت‌هایی است که به‌صراحت و با تأکید فراوان، نظریه وجود مجاز در قرآن را رد کرده و آن را مستلزم لوازم باطلی دانسته است. با این حال، بررسی دقیق تفسیر وی نشان می‌دهد که علی‌رغم این موضع‌گیری نظری قاطع، در عمل و در مواجهه با برخی آیات، ناگزیر از ارائه تفاسیری شده است که با مبانی نظری وی در انکار مجاز، سازگاری کامل ندارد و می‌توان آن‌ها را به‌عنوان موارد نقض عملی این نظریه تلقی کرد. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی انتقادی، ابتدا به تبیین مبانی نظری شنقیطی در انکار مجاز و معرفی تفسیر "أضواء البیان" می‌پردازد. سپس با ارائه نمونه‌های مشخصی از آیات قرآن و تحلیل تفسیر شنقیطی از آن‌ها، موارد تناقض میان نظر و عمل وی را در مسئله مجاز به نمایش می‌گذارد. در ادامه، به تحلیل دلایل و توجیهات احتمالی این ناهمسانی پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه پیچیدگی‌های زبان قرآن و ضرورت ارائه معنایی منسجم و قابل قبول از آیات، گاه مفسر را حتی برخلاف مبانی نظری اعلامی‌اش، به سمت پذیرش تأویل یا تفسیر مجازی سوق می‌دهد.
