علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیل تعبیر «بَعْضُ الاِسْتِبْقَاءِ» در نامۀ ۷۳ نهج‌البلاغه با نقد دیدگاه‌های مترجمان و شارحان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
مترجمان و شارحان نهج‌البلاغه در تفسیر عبارت «لَوْلا بَعْضُ الاِسْتِبْقَاءِ لَوَصَلَتْ إِلَیْکَ مِنِّی قَوَارِعُ...» در نامۀ ۷۳، به‌ویژه در فهم واژۀ «الاِسْتِبْقَاءِ»، برداشت‌های متفاوتی ارائه داده‌اند. پرسش اصلی این است که مقصود امام علی(ع) از این تعبیر چیست و چه جایگاهی در گفتمان سیاسی و اخلاقی ایشان دارد؟ این عبارت که در فضای گفت‌وگو و تهدید سیاسی امام(ع) در برابر معاویه مطرح شده، در منابع مختلف به مفاهیمی چون مدارا برای مصلحت امت، پرهیز از خون‌ریزی، صیانت از سنت نبوی و اهل‌بیت(ع) یا عفو شخصی نسبت به معاویه تفسیر شده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی‌انتقادی در پیِ بازسازی معنای دقیق این تعبیر است. واکاوی داده‌های لغوی، بررسی کاربرد تاریخی «استبقاء» در متون کهن و روایات و نیز تحلیل سیاق‌های مشابه در نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که این واژه در اصل به‌معنای «الإبقاء علی الغیر بالعفو و ترک القتل» است. غفلت از این دلالت بنیادین، زمینه‌ساز تفسیرهای نادرست و گاه تأویلی توسط برخی شارحان و مترجمان شده است. حاصل آنکه، مراد امام(ع) از «بعضُ الاستبقاء»، نوعی عفو آگاهانه و محدود و پرهیز سنجیده از قتل معاویه با هدف حفظ حجت اخلاقی و الهی بوده است. از این منظر، تعبیر مذکور مصداقی از «تهدید اخلاقی» در نهج‌البلاغه به‌ شمار می‌رود که در آن، تهدید و مدارا در توازنی سنجیده قرار می‌گیرند تا اقتدار گوینده در چهارچوبی اخلاقی و الهی مشروعیت یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن. الذریعة إلی تصانیف الشیعة. قم: اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
آمدی، عبدالواحدبن‌محمد. غرر الحکم و درر الکلم. قم: بوستان کتاب، 1366.
آیتی، عبدالمحمد. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن‌هبةالله. شرح نهج البلاغة. به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم. قم: آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.
ابن‌اعثم، محمدبن‌علی. الفتوح. بیروت: دار الأضواء، 1411ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کمال الدین و تمام النعمة. تهران: اسلامیه، 1395ق.
ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن‌علی. فتح الباری فی شرح صحیح البخاری. مصر: المکتبة السلفیة، 1390ق.
ابن‌حنبل، احمدبن‌حنبل. مسند احمدبن‌حنبل. به‌تحقیق شعیب الأرنووط. بیروت: الرسالة، 1421ق.
ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد. دعائم الاسلام. قم: آل‌البیت(ع)، 1385ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر، 1414ق.
ابن‌میثم، میثم‌بن‌علی. شرح نهج البلاغة. تهران: دفتر نشر الکتاب، 1404ق.
ارفع، کاظم. ترجمۀ روان نهج البلاغه. تهران: فیض کاشانی، 1378.
ازهری، محمدبن‌احمد. تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
الهی اردبیلی، حسین‌بن‌عبدالحق. ترجمۀ نهج البلاغه. قم: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت(ع)، بی‌تا.
امین، سیدمحسن. اعیان الشیعه. بیروت: دار التعاریف، ۱۴۱۹ق.
انصاری قمی، محمدعلی. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: علمی، 1372ق.
انصاریان، حسین. ترجمۀ نهج البلاغه. قم: دار العرفان، 1388.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل. الجامع الصحیح. بولاق مصر: سلطانیة، 1311ق.
ثقفى، ابراهیم‌بن‌محمد. الغارات. قم: دار الکتاب الإسلامی، 1410ق.
جحاف، یحیی‌بن‌ابراهیم. ارشاد المؤمنین إلی معرفة نهج البلاغة المبین. قم: دلیل ما، 1422ق.
جعفری، محمدمهدی. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: ذکر، 1388.
جوهری، اسماعیل‌بن‌عباد. الصحاح. بیروت: دار العلم، 1376ق.
حسناوی، محمدجلیل‌عباس. اعراب نهج البلاغة. عراق: العتبة العباسیة المقدسة، 1437ق.
حسینی، جعفر. شرح نهج البلاغة. قم: دارالثقلین، 1419ق.
حسینی، عبدالزهراء. مصادر نهج البلاغة و اسانیده. بیروت: دار الزهراء، 1409ق.
خویی، حبیب‌الله‌بن‌محمدهاشم. منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. تهران: مکتبة الإسلامیة، 1400ق.
خویی، سیدابوالقاسم. معجم رجال الحدیث. بی‌جا: 1413ق.
دانشنامهٔ علوی. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: دانشگاه تهران، 1377.
دخیل، علی‌محمدعلی. شرح نهج البلاغة. بیروت: دار المرتضی، 1406ق.
دشتی، محمد. ترجمۀ نهج البلاغه. قم: مشهور، 1379.
دنبلی خویی، ابراهیم‌بن‌حسین. الدرة النجفیة. ایران: بی‌نا، 1320ق.
دین‌پرور، جمال‌الدین. نهج البلاغه پارسی. تهران: بنیاد نهج البلاغه، 1379.
زمخشری، محمودبن‌عمر. اساس البلاغة. بیروت: دار صادر، 1979م.
شرقی، محمدعلی. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1363.
شریف‌رضی، محمدبن‌حسین. نهج البلاغة. به‌تحقیق صبحی صالح. قم: دار الهجرة، 1407ق.
شهیدی، جعفر. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1378.
شوشتری، محمدتقی. بهج الصباغة فی شرح نهج البلاغة. تهران: امیرکبیر، 1418ق.
شوشتری، نورالله‌بن‌شرف‌الدین. مجالس المؤمنین. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۶۵.
شیروانی، علی. ترجمۀ نهج البلاغه. قم: نسیم حیات، 1381.
صاحب‌بن‌عباد، اسماعیل‌بن‌عباد. المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب، 1414ق.
عبده، محمد. شرح نهج البلاغة. به‌تحقیق عبدالحمید. قاهره: بی‌تا.
علم‌الهدی، علی‌بن‌حسین. امالی‏. قاهره: دار الفکر العربی‏، 1998م.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت، 1409ق.
فیض‌الاسلام، علی‌نقی. ترجمه و شرح نهج البلاغه. تهران: فقیه، 1368.
قطیش، عبدالقادر. اِعراب نهج البلاغة. بیروت: دار الولاء، 1438ق.
کاشانی، فتح‌الله‌بن‌شکرالله. تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین. تهران: پیام حق، 1378.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
مسعودی، علی‌بن‌حسین. مروج الذهب. به‌تحقیق داغر. قم: دار الهجرة، 1409ق.
مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1430ق.
معادیخواه، عبدالمجید. ترجمۀ نهج البلاغه. تهران: ذره، 1379.
مکارم شیرازی، ناصر. پیام امام امیرالمؤمنین. قم: دار الکتب الإسلامیة، 1375.
مکارم شیرازی، ناصر. ترجمۀ نهج البلاغه. قم: هدف، 1397ق.
منتظری، حسینعلی. درس‌هایی از نهج البلاغه. تهران: سرایی، 1395.
مهنا، عبدالله‌على. لسان اللسان. بیروت: دار الکتب العلمیة، 1413ق.
مؤید، یحیی‌بن‌حمزه. الدیباج الوضی فی الکشف عن اسرار کلام الوصی. صنعا: مؤسسة الإمام زیدبن‌علی الثقافیة، 1424ق.
نصربن‌مزاحم. وقعة صفّین. قم: آیت‌الله مرعشی نجفی‏، 1404ق.
نواب لاهیجی، محمدباقر. شرح نهج‌ البلاغه. تهران: اخوان کتابچی، 1356ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 57-81

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 29 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 01 بهمن 1404