علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

بررسی شاخصه های تفسیر انفسی و رابطه آن با تأویل در آثار علامه حسن‌زاده آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
اصطلاح تفسیر انفسی که در آثار بعضی اندیشمندان معاصر مانند علامه حسن زاده آملی استفاده شده، با ابهاماتی روبروست. چرا که از یک‌سو سخن از تفسیر است و از سوی دیگر مصادیق تفسیر انفسی در آثار ایشان، تداعی‌کننده روش تاویل قرآن در رویکرد عرفانی است. لذا این پرسش ایجاد می شود که حقیقت تفسیر انفسی چیست و چه رابطه‌ای با تاویل قرآن دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی، پس از تبیین تفسیر انفسی از میان کاربردهای آن در آثار علامه حسن زاده آملی، به رابطه آن با تاویل در نظر ایشان، می پردازد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که تفسیر انفسی همان تاویل است که بیشتر به مبانی انسان‌شناسی تاکید دارد. البته تفاوت‌هایی نیز میان این دو وجود دارد؛ مانند این که تفسیر انفسی، که نوعی تفسیر وجودی است، به معنای بیان مقامات عروجی انسان است، درحالی‌که تاویل لزوما وجودی نیست. تفسیر انفسی موجب ارتقاء نفس انسان و دریافت حقایق قرآن، در مقامات شامخ آن‌ها می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن عربی، محیی الدین. فصوص‌الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، چاپ اول، 1946.
ابن فارس، احمد. معجم مقاییس اللغه. قم: دارالفکر، 1399ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
آملی، سید حیدر. المقدمات من کتاب نص النصوص. تهران: انتشارات توس، چاپ دوم، 1367ش.
بدیعی، محمد. گفت‌وگو با علامه حسن‌زاده آملی. قم: تشیع، 1380ش.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی، 1410.
جوادی آملی، عبدالله. توحید در قرآن، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ پنجم، 1389ش.
حسن زاده آملی، حسن. گنجینه گوهر روان. تهران: نثر طوبی، چاپ دوم، 1386ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. انسان و قرآن. قم: قیام، چاپ دوم، 1381ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. دروس معرفت نفس. قم: الف لام میم، چاپ سوم، 1385ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. دومین یادنامه علامه طباطبائى. تهران: موسسه مطالعاتی و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، 1363ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. ده رساله فارسی. قم: الف لام میم، چاپ اول، 1385ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. رساله وحدت از دیدگاه عارف و حکیم. تهران: فجر، چاپ اول، بی تا.
حسن‌زاده آملی، حسن. عیون مسائل النفس و سرح العیون فی شرح العیون. تهران: امیر کبیر، چاپ دوم، 1385ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. مجموعه‌ مقالات. قم: دفتر تبلیغات، چاپ پنجم، 1376ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. ممد الهمم در شرح فصوص‌الحکم. تهران: وزارت ارشاد، چاپ اول، 1378ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. نامه‌ها و برنامه‌ها. قم: الف لام میم، چاپ دوم، 1386ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. نصوص الحکم بر فصوص‌الحکم. تهران: رجا، چاپ دوم، 1375ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. نهج الولایه. قم: الف لام میم، چاپ دوم، 1385ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. هزار و یک کلمه. قم: بوستان کتاب، چاپ سوم، 1381ش.
حسن‌زاده آملی، حسن. یادنامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبائى قدس‌سره. قم: شفق، 1361.
حسین‌زاده، اکرم، محمد شریفی. «ماهیت تفسیر انفسی قرآن». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. ش27(بهار و تابستان 1397): 83-111.
حسین‌زاده، اکرم، محمد شریفی. «نقش تفسیر انفسی قرآن در تعمیق ایمان دینی با نگاه بر آراء حسن‌زاده آملی و جوادی آملی». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. ش3 (بهار و تابستان 1395): 93-112.
حسینی، سیدقاسم و فاطمه لونجی. «تطبیق مختصات ماهیت تأویل قرآن و حقیقت انسان باتکیه‌بر دیدگاه علامه حسن‌زاده آملی». پژوهش‌نامه تأویلات قرآنی. ش2(پاییزو زمستان1398): 1-27.
راغب اصفهانی،حسین بن محمد بن مفضل. المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالقلم دارالشامیه، چاپ اول، 1412.
رمضانی، رضا. «روش‌شناسی تفسیر انفسی عرفانی». عرفان اسلامی. ش59 (بهار 1398): 207-222.
رودگر، محمدجواد. مبانی و قواعد تفسیر عرفانی. تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، 1397ش.
الزبیدی، المرتضی. تاج العروس من جواهر القاموس. قم: دارالفکر، بی تا.
شاکر، محمدکاظم. مبانی و روش‌های تفسیری. قم: مرکز جهانی. 1382ش.
شریفی، محمد، اکرم حسین‌زاده. «مبانی تفسیر انفسی قرآن کریم». پژوهش‌نامه عرفان. ش19 (پاییز و زمستان 1397): 44-62.
صمدی آملی، داوود. شرح دفتر دل. قم: روح و ریحان، چاپ دوم، 1395ش.
صمدی آملی، داوود. شرح رساله انسان کامل در نهج‌البلاغه. قم: روح و ریحان، چاپ چهارم، 1400ش.
طوسی، محمد بن الحسن. الامالی. قم: دارالثقافه، چاپ اول، 1414ق.
قیصری، داوود. شرح فصوص‌الحکم( القیصرى). تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏، 1375.
مودب، سیدرضا، اصغر مهری. «اعتبار و رجحان تفسیر انفسی قرآن کریم». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. ش27(بهار و تابستان 1397): 55-81.
نسفی، عزیز الدین بن محمد. الانسان الکامل. تهران: ظهوری، 1386ش.
نوری، میرزا حسین. مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل. بیروت: موسسه آل البیت(علیهم‌السلام) لاحیاء التراث، 1408 ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 251-272

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 28 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 26 فروردین 1404