علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تحلیلی انتقادی بر رویکرد مفسران در تفسیر واقعه کشته شدن قبطی توسط موسی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
چکیده
براساس آیات سوره قصص حضرت­موسی(ع) هنگام دفاع از شیعه خود در یک درگیری فردی قبطی را به قتل رساند. محققان ضمن اشاره به مشروع بودن دفاع آن­حضرت، در تفسیر این قتل سه دیدگاه ارائه کرده­اند: «ترک اولی یا ارتکاب قتل خطایی بدون هیچ گناهی»، «ارتکاب قتل خطایی همراه با گناه صغیره» و «ارتکاب قتل عمدیِ به­حق». بررسی مستندات نشان می­دهد نقطه مشترک بین این دیدگاه­ها «دخالت بیش از حد پیش­فرض­های متعدد» و «نادیده گرفتن ظرایف کلمات قرآنی داستان» است. بر همین اساس «بازخوانی دیدگاه اندیشمندان پیراموان این داستان و کشف نقاط قوت و ضعف آنها» و «فهم دقیق داستان­های قرآن بر اساس نکات ظریف به­کاررفته در آنها» ضرورت بررسی این داستان را روشن می­کند. تحلیل آیات قرآن و بررسی انتقادی دیدگاه­های مذکور نشان می­دهد: اولا: درگیری بین فرد شیعه و قبطی به­قدری خشونت­آمیز بود که احتمال قتل هر کدام از آنان وجود داشت؛ ثانیاً: در این جریان موسی(ع) غضبناک نبود؛ ثالثاً: ضربه وارد شده از جانب وی فی نفسه قابلیت کشتن داشته است؛ رابعاً: ادله وقوع خطایی این قتل از جهاتی قابل تأمل هستند. این در حالی است که قتل آگاهانه در راستای دفاع مشروع علاوه بر داشتن مقتضی، مبتلا به مانعی هم نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
آلوسی، محمود. روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415ق.
ابن­جوزى، ابوالفرج. زاد المسیر فى علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی، 1422ق.
ابن­عادل، عمر بن علی. اللباب فی علوم الکتاب. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1998م.
ابن­عاشور، محمد. التحریر و التنویر. بیروت: موسسة التاریخ، بی­تا.
ابن­عطیه اندلسی، عبدالحق. المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1422ق.
ابن­فارس، احمد. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
ابن­کثیر، اسماعیل. التفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1997م.
ازهری، محمد. تهذیب اللغة. قاهره: الدار المصریة للتألیف و الترجمه، 1384-1387ق.
بابایی، علی اکبر، مکاتب تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سمت، 1385.
برقی، احمد. المحاسن. قم: دارالکتب الإسلامیة، 1371ق.
بیضاوى، عبدالله بن عمر. أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1418ق.
ثعالبى، عبدالملک. فقه اللغة. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1414ق.
جوادی آملی، عبدالله. تسنیم. جلسه ششم تفسیر سوره قصص، سایت اسراء، 1395ش.
جوادی آملی، عبدالله. تفسیر موضوعی (وحی و نبوت در قرآن). قم: اسراء، 1384ش.
جوهری، اسماعیل. تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین، 1410ق.
حسینی­شیرازی، محمد. تقریب القرآن إلى الأذهان. بیروت: دار العلوم، 1424ق.
حسینى­همدانى، محمد. انوار درخشان. تهران: کتاب فروشى لطفى، 1404ق.
خاری­آرانی، سمیه. «نگاهی به عصمت حضرت موسی(ع) از منظر فریقین با رویکردی به آیات 14-17 سوره قصص». کتاب و سنت، ش 11 (تابستان 1402ش): 61-80.
رازی، محمد. مفاتیح­الغیب. بیروت: داراحیاء التراث العربى، 1420ق.
راغب­اصفهانى، حسین. المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم، الدار الشامیة، 1412ق.
زمخشری، محمود. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
زمخشری، محمود. مقدمة الادب. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه تهران، 1386ش.
سبحانی، جعفر. الهیات و معارف اسلامی. قم: موسسة تحقیقاتی صادق(ع)، 1382ش.
سبحانی، جعفر. منشور جاوید. قم: موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۳ش.
سیوطی، جلال الدین. الإتقان فی علوم القرآن. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1974م.
شریف رضی، محمدبن حسین. نهج البلاغة. به‌تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، 1414ق.
سیدمرتضى، على بن حسین. تنزیه الانبیاء. قم: الشریف الرضی، 1250ق.
شهیدثانی، زین‌الدین. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتاب‌فروشی داوری، 1410ق.
صادقی­تهرانی، محمد. الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن‏. قم: انتشارات فرهنگ اسلامى‏، 1365ش.
صدوق، محمد. عیون أخبار الرضا. تهران: جهان، 1378ق.
طباطبائى، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1417ق.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات ناصرخسرو، 1372ش.
طریحی، فخرالدین. مجمع البحرین. تهران: کتاب فروشى مرتضوى، 1375 ش.
طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربى‏، بی­تا.
طیب، عبدالحسین. اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام‏، 1378ش.
عیاشى، محمد بن مسعود. تفسیر العیاشی. ‏تهران: چاپخانه علمیه، 1380ق.
فضل الله، محمدحسین. تفسیر من وحى القرآن. بیروت: دارالملاک للطباعة والنشر، 1419ق.
فقیه، علی و اسماعیل سلطانی بیرامی. «بررسی آیات موهم ارتکاب گناه یا ترک اولی از سوی حضرت موسی علیه‌السلام در قتل قبطی». قرآن شناخت، ش 21 (پاییز و زمستان 1397ش): 81-97.
فقیه، علی، علی اکبر بابایی، عبدالرسول حسینی زاده. «تحلیل و نقد دیدگاه آیت الله سبحانی از فعل حضرت موسی (ع) در داستان قتل قبطی». کتاب قیّم، ش 19 (پاییز و زمستان 1397ش): 367-386.
فیروزآبادی، مجدالدین. القاموس المحیط. بیروت: مؤسسة الرسالة للطباعة و النشر و التوزیع، 2005م.
فیومی، احمد بن محمد. المصباح المنیر. بیروت: مکتبة لبنان، 1987م.
قطب، سید. فى ظلال­القرآن. بیروت، قاهره: دارالشروق، 1412ق.
قونوی، اسماعیل. حاشیة القونوى على تفسیر البیضاوى‏. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1422ق.
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407 ق.
گنابادی، سلطان­محمد. تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 1408ق.
مجلسی، محمدباقر. مرآة العقول فی شرح أخبارآل­الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة‏، 1404ق.
محمدی­آشنانی، علی و فاطمه السادات ارفع. «بررسی تطبیقی آرای تفسیری علامه طباطبایی و فخر رازی ذیل آیات به‌ظاهر ناسازگار با عصمت از گناه حضرت موسی علیه‌السلام». پژوهش­نامه قرآن و حدیث، ش 27 (پاییز و زمستان 1399ش): 217-234.
مدرسی یزدی، محمدتقی. من هدى القرآن‏. تهران: دارمحبی الحسین(ع)، 1419ق.
مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1365ش.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: اسماعیلیان، 1380ش.
مکارم­شیرازی ناصر و همکاران. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374ش.
میبدی، احمد. کشف‌الاسرار و عدة الابرار. تهران: امیرکبیر، 1371ش.
میرزا خسروانى، على رضا. تفسیر خسروى. تهران: انتشارات اسلامیه، 1390ق‏.
نادری­قهفرخی، حمید و سعید رهائی. «بررسی تفسیری عصمت حضرت­موسی(ع)، در مواجهه با حضرت هارون(ع)». مطالعات تفسیری. ش 12 (زمستان, 1390ش): 47-70.
نووى جاوى‏، محمد. مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1417ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 299-328

  • تاریخ دریافت 17 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 18 آبان 1404