علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تفسیر کلامی و کیهان‌شناختی قرآن در اندیشۀ شهرستانی: مطالعة موردی سورۀ بقره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار واحد مطالعات قرآنی، موسسه مطالعات اسماعیلی، لندن، انگلستان
2 دانشجوی دکتری مطالعات اسلامی، موسسه مطالعات اسلامی، دانشگاه مک گیل، مونترال، کانادا
چکیده
این مقاله به تحلیل رویکرد خاص تاج الدین محمّد شهرستانی در تفسیر سورۀ بقره می‌پردازد، مبتنی بر اثر تفسیری او، مفاتیح  الاسرار ومصابیح  الابرار. پژوهش حاضر به بررسی تعامل انتقادی شهرستانی با الهیات کلامی، خاصه براهین آن بر اعجاز قرآن، می‌پردازد و استدلال می‌کند این برهان‌ها به دلیل ناممکن بودن، مانند لزوم معجزه‌ای که آشکارا فراتر از توانایی بشر در تمام اعصار باشد، ناقصند. در عوض، عبارت شهادت را معجزۀ‌ نهایی و انکارناپذیر می داند  که مادامی که حقیقت آن به فهم انسان عرضه شود، مناقشه ناپذیر می‌گردد.
این مقاله به تحلیل آموزۀ‌ شهرستانی در باب ازلیت قرآن می‌پردازد و آن را با مواضع اشعری و معتزلی مقایسه می‌کند. شهرستانی از اشاعره به دلیل فاصله‌گذاری میان کلام ازلی الهی و قرآن مُنزل، انتقاد می‌کند. دیدگاه خود او، متأثر از اندیشۀ اسماعیلی، بر هویت قوی‌تر میان امر پیشاازلی و تجلی آن در قالب قرآن تأکید دارد، باوجود اذعان به روند تاریخی تدوین آن. همچنین، این مطالعه مفهوم حروف متعالی با تأثیرپذیری از اسماعیلیه و اهمیت کیهان‌شناختی آنها را بر می‌رسد و عالم امر را زبان زیربنای آفرینش می گیرد. نهایتاً، به بررسی فرشته‌شناسی شهرستانی به‌عنوان واسط میان عالم امر و خلق می‌پردازد و بر تلفیق حکمت نبوی و فلسفی تأکید می‌کند. نتیجه آنکه نظام تأویلی شهرستانی عمیقاً تحت‌تأثیر آموزه‌های اسماعیلی شکل گرفته و باهدف دستیابی به جامع الحکمتین - ادغام حکمت نبوی و فلسفی - رویکردی بدیل برای رویکردهای کلام سنتی عرضه می کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الاشعری، علی بن اسماعیل. الإبانة عن اصول­الدیانة. بیروت: دارالکتب العلمیة، بی تا.
الباقلانی، ابوبکر محمّد بن طیب. إعجاز القرآن. به‌تصحیح احمد صقر، قاهره: دارالمعارف، 1954م.
بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین. الإعتقاد والهدایة إلی سبیل الرشاد. به‌تصحیح احمد بن ابراهیم ابوالعینین، ریاض: دارالفاضلة، 1999م.
ترمذی. الجامع الصحیح. به‌تصحیح احمد شاکر، بیروت: دارالأحیاء التراث العربی، بی تا.
توضیح الملل. با مقدمه و یادداشت جلالی نائینی، ترجمۀ هاشمی، تهران: شرکت افست، 1358ش.
الجوینی، امام الحرمین. کتاب الإرشاد إلی قواطع الأدله فی اصول الاعتقاد. ترجمۀ انگلیسی پاول ای. واکر، انتشارات گارنت، 2000م.
الرافعی، مصطفی صادق. إعجاز القرآن والبلاغة النبویة. قاهره: المکتبة التجاریة الکبری، 1961م.
سجستانی، ابویعقوب. کتاب الإفتخار. به‌تصحیح اسماعیل پوناوالا، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 2000م.
السیوطی، جلال­الدین. الحبائک فی أخبار الملائک. به‌تصحیح ابن بسیونی زغلول، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1988م.
شهرستانی، محمّد بن عبدالکریم. کتاب الملل والنحل. بمبئی: مطبعة الحیدری، 1314ق.
شهرستانی، محمّد بن عبدالکریم. مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار. به‌تصحیح محمّدعلی آذرشب، تهران: میراث مکتوب، 2008م.
شهرستانی، محمّد بن عبدالکریم. مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار. ترجمۀ انگلیسی توبی مایر، لندن: انتشارات اکسفورد و موسسه مطالعات اسماعیلی، 2009م.
کاشانی، محسن الفیض. کتاب الصافی فی تفسیر القرآن. به‌تصحیح ابوالحسن الشعرانی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1362ش.
مسلم. صحیح. به‌تصحیح محمّد فواد عبدالباقی، قاهره: دارالإحیاء الکتب العربیة، 1955م.
ناصر خسرو، حکیم ابومعین. دانش و آزادگی. ترجمۀ فقیر محمّد هونزایی، لندن و نیویورک: آی.بی.توریس با همکاری موسسه مطالعات اسماعیلی، 1998م.
ناصر خسرو، حکیم ابومعین. وجه دین. به‌تصحیح غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی سید حسین نصر، تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفه، 1977م.
النعمان، القاضی. اساس التأویل. به‌تصحیح عارف تامر، بیروت: دارالثقافة، 1960م.
نیشابوری، الحاکم. المستدرک علی الصحیحین. به‌تصحیح مصطفی عبدالقادر، بیروت: دارالکتب العلمیة، 2002م.
الهندی، علی المتقی بن حسام­الدین. کنز العمال. حلب: مکتبة التراث الاسلامی، 84-1969م.
Burge, Stephen. Angels in Islam. London and New York: Routledge, 2012.
Corbin, Henry. Cyclical Time and Ismaili Gnosis. London etc.: Kegan Paul International in association with Islamic Publications, 1983.
Daftary, Farhad. The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
Guillaume, Alfred (tr. and ed.). The Summa Philosophiae of al-Shahrastānī: Kitāb nihāyatu’l-iqdām fī ʿilmi’l-kalām. Oxford and London: Oxford University Press and Humphrey Milford, 1934.
Kaplan, Aryeh (tr.). Sefer Yetzirah. York Beach: Samuel Weiser Inc., 1990.
Kazi, A.K., and J.G. Flynn (tr.). Muslim Sects and Divisions: The Section on Muslim Sects and Divisions by Muḥammad b. ʿAbd al-Karīm Shahrastānī (d. 1153). London, Boston, Melbourne and Henley: Kegan Paul International, 1984.
Klein, W.C. (tr.). Abu’l-Hasan ʿAli ibn Ismāʿīl al-Ashʿarī’s al-Ibāna ʿan uṣūl al-diyānah: The Elucidation of Islam’s Foundation. New Haven: American Oriental Society, 1940.
Knysh, Alexander. Islamic Mysticism: A Short History. Leiden: Brill, 2000.
McCarthy, R.J. (ed. and tr.). The Theology of al-Ashʿari (Kitāb al- Lumaʿ). Beirut: Imprimerie Catholique, 1953.
Morris, J.W. (ed. and tr.). The Master and the Disciple. London and New York: IB Tauris in association with the Institute of Ismaili Studies, 2001.
Steigerwald, Diane (tr.). Majlis: Discours sur l’Ordre et la création. Saint Nicolas: Les presses de l’Université Laval, 1998.
Steigerwald, Diane. La pensée philosophique et théologique de Shahrastānī m. 548/1153. Saint Nicolas: Les presses de l’Université Laval, 1997.
Stenring, Knut (tr.). The Book of Formation or Sepher Yetzirah. Berwick: Ibis Press, 2004.
Wolfson, H.A. The Philosophy of the Kalam. Cambridge MA and London: Harvard University Press, 1976.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
بهمن 1404
صفحه 181-216

  • تاریخ دریافت 20 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 10 دی 1404