علوم قرآن و حدیث

علوم قرآن و حدیث

تبیین ابعاد توحیدی انفاق در قرآن با تکیه بر مکانیسم‌های روان‌شناختی-اجتماعی (نقدی بر نظریۀ مبادلۀ اجتماعی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران
چکیده
انفاق، به‌عنوان کنشی اخلاقی-اجتماعیِ بنیادین در قرآن کریم، افزون‌بر آثار ملموس بیرونی، وعدۀ آرامشی پایدار را نیز به‎همراه دارد. این پژوهش با هدف تبیین مکانیسم‌های روان‎شناختی-اجتماعی انفاق بر بهزیستی ذهنی و با نقد نظریهٔ مبادلهٔ اجتماعی انجام شده است. مسئلهٔ اصلی پژوهش، ناتوانی چهارچوب‌های عقلانی-مبادله‌ای در تبیین مبانی توحیدیِ انفاق است؛ مبانی‌ای که با نیت «إِبْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ» و وعدهٔ آرامش همراه است. روش پژوهش شامل تحلیل محتوای کیفی آیات، نقد نظریهٔ مبادله و تلفیق آن با روان‎شناسی مثبت‌نگر و علوم اعصاب است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انفاق قرآنی، مکانیسمی هوشمند و وجودی فراتر از انتقال مالی است که از چهار مسیر بهزیستی را محقق می‌سازد: ۱. معنابخشی متعالی: تبدیل کنش به عبادت، ۲. تنظیم هیجانی: کاهش هیجانات منفی و فعال‌سازی سیستم پاداش مغز، ۳. تقویت سرمایهٔ اجتماعی: ایجاد اعتماد و هم‎بستگی؛ ۴. رشد شخصیتی و تزکیهٔ نفس.
نوآوری پژوهش، ارائهٔ چهارچوب تحلیلی‌تلفیقی «مبادلهٔ الهی-اجتماعی» است که محدودیت‌های نظریهٔ مبادلهٔ کلاسیک را پوشش داده و ابعاد مادی، اجتماعی، روانی و متعالی انفاق را یکپارچه می‌سازد. این مطالعه نشان می‌دهد وعدهٔ قرآنی آرامش با یافته‌های روان‎شناسی و علوم اعصاب همسویی دارد و می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات روان‌درمانی و سیاست‌گذاری‌های اجتماعی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم. ترجمهٔ ناصر مکارم شیرازی. قم: علی‌بن‌ابی‌طالب(ع)، 1389.
آلوسی، محمودبن‌عبدالله. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌اول، ۱۴۱۵ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1363.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی. روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ‌اول، ۱۳۷۱.
امیدیان، مرتضی و دیگران. «نقش خلاقیت، ذهن آگاهی و عملکرد تحصیلی بر بهزیستی روانی با میانجی مشکلات روان‌شناختی». دستاوردهای روان‌شناختی. ش2 (1396): 101-116. https://doi.org/10.22055/psy.2018.23640.1907
برهان، محمدحسین‌بن‌خلف. فرهنگ فارسی برهان قاطع. تهران: نیما، 1380.
بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر. انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ‌اول، ۱۴۱۸ق.
حسنوند، رحمن. «رابطهٔ انفاق‌های مالی با سلامت روان». کنفرانس بین‌المللی دانش و فناوری حقوق و علوم انسانی. 1401.
حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه. تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان، چاپ‌چهارم، ۱۴۱۵ق.
خاکپور، حسین و دیگران. «نقش انفاق در سلامت معنوی از دیدگاه قرآن و روایات». مجلهٔ تاریخ پزشکی. ش29 (زمستان1395): 139-164. https://doi.org/10.22037/mhj.v8i29.16908
دهخدا، علی‌اکبر. فرهنگ متوسط دهخدا. تهران: دانشگاه تهران،1390.
راستگو، کبری، سارا طائریان. «تحلیل معناشناختی مفهوم انفاق در قرآن کریم با تکیه بر نظریهٔ تحلیل مؤلفه‌ای». همایش بین‌المللی تحقیقات کاربردی در حوزهٔ قرآن و حدیث». شاهرود: بی‌نا،1400ش.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. «ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن». تهران: مرتضوی، ۱۳۷۴.
سلطانی، سیدمهدی. «سیمای انفاق در قرآن». بی‌جا: کوثر، ش9 (تابستان1382): 19-24.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمهٔ محمدباقر موسوی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌یازدهم، 1378.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد. التفسیر الکبیر (تفسیر القرآن العظیم). اردن: دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. ترجمهٔ تفسیر مجمع البیان. تهران: فراهانی، چاپ‌اول، 1361.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة، چاپ‌دوم، ۱۳۶۷.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. ترجمهٔ تفسیر جوامع الجامع. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ‌دوم،۱۳۷۷.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین. تهران: مکتبة المرتضویة، چاپ‌سوم، ۱۳۷۵.
طنطاوی، محمدسید. التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضة مصر، چاپ‌اول، ۱۹۹۷م.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ‌سوم،۱۴۲۰ق.
قاسمی، جمال‌الدین. تفسیر القاسمی (محاسن التأویل). بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ‌اول، ۱۴۱۸ق.
قرائتی، محسن. تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ‌اول، ۱۳۸۸.
قرطبی، محمدبن‌احمد. الجامع لأحکام القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ‌اول، 1364.
قرشی، علی‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: دار الکتب السلامیة، چاپ‌ششم، 1371.
قیاسی، الهام. «مروری بر بهزیستی روان‌شناختی و نظریه‌های مختلف مرتبط با آن». مجلهٔ پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. ش3 (فروردین1400): 65-75.
گرامی، غلامحسین، نرگس جعفری. «بررسی آیات انفاق با رویکرد انگیزشی در تفسیر المیزان». نشریهٔ علمی مطالعات تفسیری. ش۱۰ (زمستان1398): ۱۱۷-۱۲۸.
محسنی، طاهره، خدیجه احمدی بیغش. «آثار روان‌شناختی فعالیت‌های نیکوکارانه بر سلامت روان دنیوی و سعادت ابدی اخروی از دیدگاه قرآن و حدیث». تفسیر پژوهی اثری. ش12 (پاییز و زمستان1398): 275-299.
مسعودی پور، سعید. «طراحی الگوی ترویج انفاق در جامعه با استفاده از آیات 254تا274 سورهٔ بقره». مشکوة. ش3 (پاییز1397): 68-91.
مغنیه، محمدجواد. تفسیر کاشف. قم: بوستان کتاب، چاپ‌دوم، ۱۳۸۶.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ سی‌ودوم، 1374.
میرصابری، انسیه سادات، انسیه خزعلی. «تحلیل تصویری آیات تقابلی انفاق (مطالعهٔ موردی آیات 261-274 سورهٔ بقره)». تحقیقات علوم قرآن و حدیث. ش3 (پاییز1402): 193-222.
                 Adams, J. S. Inequity in social exchange. In L. Berkowitz(Ed.), Advances in experimental social psychology(Vol. 2, pp. 267-299). Academic Press,1965.
Blau, P. M. Exchange and power in social life. John Wiley & Sons,1964.
Colquitt, J. A., Conlon, D. E., Wesson, M. J. Porter, C. O. L. H., & Ng, K. Y. Justice at the millennium: A meta-analytic review of 25 years of organizational justice research. Journal of Applied Psychology, 2001.86(3), 425–445. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.425
Frankl, V. E. Ärztliche Seelsorge: Grundlegung der Logotherapie und Existenzanalyse. Vienna: Deutick, 1946.
Harbaugh, W. T., Mayr, U., & Burghart, D. R. Neural responses to taxation and voluntary giving reveal motives for charitable donations. Science. 2007,  316(5831), 1622-1625.   https://doi.org/10.1126/science.1140738
Homans, G. C. Social behavior as exchange. American Journal of Sociology. 1958, 63(6), 597-606. https://doi.org/10.1086/222355
Park, S. Q., Kahnt, T., Dogan, A., Strang, S., Fehr, E., & Tobler, P. N. A neural link between generosity and happiness. Nature Communications,2017 , 8, 15964. https://doi.org/10.1038/ncomms15964
Ryff, C. D., & Keyes, C. L. M. The structure of psychological well-being revisited. Journal of Personality and Social Psychology .1995.69(4), 719–727. https://doi.org/10.1037/0022-3514.69.4.719
Seligman, M. E. P. Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press, 2011.
Thibaut, J. W., & Kelley, H. H. The social psychology of groups. John Wiley & Sons, 1959.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 209-238

  • تاریخ دریافت 27 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 21 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1405