راهبردهای امام مهدی (عج) پیرامون حکم جزیه در عصر ظهور بر اساس نقد و بررسی روایات متعارض و امکان‌سنجی الگوگیری از آن در عصر غیبت

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد علی حافظ

علی ثامنی

دانشگاه شیراز

10.22067/jquran.2026.98274.1964

چکیده

یکی از مسائل چالش‌برانگیز در مباحث مهدوی، تبیین راهبردهای امام مهدی(عج) در مواجهه با ادیان پس از ظهور است. حکم «جزیه» به‌عنوان امری فقهی–حکومتی، نقش مهمی در فهم ماهیّت تعامل حکومت جهانی حضرت با اهل کتاب ایفا می‌کند؛ به‌ویژه آن‌که روایات وارده در این زمینه، در ظاهر دچار تعارض‌اند. برخی روایات بر استمرار اخذ جزیه در عصر ظهور دلالت دارند، در حالی‌که دسته‌ای دیگر، پذیرش جزیه را به‌صراحت نفی می‌کنند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ‌ـ‌ انتقادی، درصدد نقد سندی و دلالی این روایات و ارائه راهکاری برای جمع میان آن‌هاست. در این تحقیق، با استقرای جامع، مجموعاً نُه روایت مرتبط با حکم جزیه در دولت مهدوی شناسایی شد. که پس از اعتبارسنجی رجالی، نمونه‌هایی از هر دو دسته مورد تحلیل دقیق قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که تعارض میان روایات، تعارضی واقعی نیست، بلکه با رویکرد «تفصیل زمانی» و توجه به مراحل مختلف حکومت حضرت، قابل حل است. بر این اساس، روایات دال بر استمرار جزیه ناظر به مرحله تثبیت و گسترش حکومت و روایات نافی جزیه، یا به مرحله ابتدایی ظهور و فقدان ساختار حکومتی، یا به مرحله نهایی حکومت جهانی و فقدان موضوع اشاره دارند. در نهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد؛ نه اثبات اخذ جزیه و نه نفی آن، به‌تنهایی دلالت قطعی بر بقاء یا نابودی اهل کتاب در عصر ظهور ندارد. افزون بر این، الگوی مرحله‌مند راهبردهای مهدوی در باب جزیه، قابلیت بهره‌گیری در عصر غیبت را نیز داراست و می‌تواند مبنایی کارآمد برای تنظیم حقوق اقلیت‌های دینی در حکومت‌های اسلامی پیش از ظهور فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

امام مهدی (عج)

جزیه

روایات متعارض

عصر ظهور

راهبرد

موضوعات

• معارف قرآن و حدیث

---